"سەرانی كورد ئاگایانە مامەڵە نەكەن، ماڵوێرانی چاوەڕوانمان دەكات"
       
"سەرانی كورد ئاگایانە مامەڵە نەكەن، ماڵوێرانی چاوەڕوانمان دەكات"

هەولێر- ئارام سەردار

پرۆفیسیۆر جەبار قادر، پرۆفیسۆر لە مێژووی سیاسی هاوچەرخی ڕۆژهەڵات، لەدیمانەیەكیدا لەگەڵ (تۆڕی میدیایی خەڵك) ئاشكرای دەكات، كە گۆڕانكاری گەورە لەناوچەكە ڕوودەدەن ئەمەش كاریگەری ئەرینی و نەرێنیان بۆ سەر هەرێم دەبێت، بۆیە ئەگەر كورد سەربەخۆیاننە و ئاگایانە مامەڵە نەكات ئەگەری ماڵوێرانی و سەرگردانی چاوەڕوانمان دەكات، پرۆفیسۆر جەبار قادر، كە پێشتر چەندین پۆستی هەبوە و لەژمارەیەكی زۆر لەزانكۆكانی دەرەوە و ناوخۆ یاردەدەری سەرۆكی زانكۆ بووە، لەم دیمانەیەدا تیشك دەخاتە سەر ئاڵۆزیەكانی ناوچەكە و پەیوەندیەكانی رۆوسیا و توركیا و ئایندەی كورد لەناوچەكە.

خەڵك: لە دوای خستنەخوارەوەی فڕۆكە ڕووسییەكە، پێتان وایە پەیوەندییەكانی توركیا و ڕووسیا بەرەو چی ئاقارێك هەنگاو دەنێن؟ كاردانەوەكان چۆن دەبن و چی دەبن؟

جەبار قادر:  دوا بە دوای ئەو ڕووداوە پەیوەندییەكانی نێوان ڕووسیا و توركیا یەكسەر ئاڵۆز بوون و كاردانەوەكان  زۆر توند بوون. ئەم ڕووداوە كێشە كەڵەكەبووەكانی تەقاندەوە. لە تەك مێژووی پەیوەندی پڕ لە بێ متمانەیی  نێوان هەردوو وڵات، چی لە سەردەمی ڕووسیای تزاری و دەوڵەتی عوسمانیدا، و چی لە چەرخی یەكێتی سۆڤیەت و كۆماری توركیادا، لەم چەند ساڵەی دواییدا ململانێكانی توركیا و ڕووسیای فیدیرالی لە ناوەڕاستی ئاسیا و قەوقاز ( بۆ نموونە لە شەڕی نەگۆرنە – قەرەباخ لە نێوان ئەرمەن و ئازەرییەكان، توركیا پاڵپشتی لە ئازەرییەكانی دەكرد و ڕووسیا پشتیوانی ئەرمەن بوو، هەروەها لە شەڕی چیچێنیا یا چەچەنستان توركەكان پاڵپشتی زۆری سەرهەڵداوانی چەچەنیان دەكرد. لە داگستان، ئەبخازیا و ئۆسیتیا و گەلێ دەڤەری تری قەوقاز دەستێوەردانی توركیا ڕەوشەكەی ئاڵۆز كردبوو). لە ئازەربایجان و ناوەڕاستی ئاسیاش واتا ئۆزبەكستان، قرگیزیا، توركمەنستان و كازاخستان توركیا هەوڵی زۆریدا شوێن پێ بە ڕووسیا لەق بكات. ئەم وڵاتانە لە سەردەمی سۆڤیەتیدا كۆماری سۆڤیەتی بوون و بە شێك بوون لە یەك دەوڵەت. بەر لە سەردەمی سۆڤیتەیش بەشێك بوون لە ئیمپراتۆری ڕووسی. ڕووسەكان ئەوەیان لە بیر نەكرد كە توركیا هەلی هەڵوەشانەوەی یەكێتی سۆڤیەت و لاوازی كاتیی ڕووسیای بۆ خۆی قۆزتەوە و لە هەوڵی ئەوەدا بوو خۆی بكاتە كوێخا وبرا گەورەی ئەو وڵاتانە. وەكو ئەندامێكی ناتۆش توركیا لە پەنجاكانەوە وەكو هەڕەشە و بەرەی سەرەكی ڕۆژئاوا لە دژی ڕووسیا لە لایەن ڕووسەكانەوە سەیر كراوە.

لەم ساڵانەی دواییدا ڕووسیا توانی پێگەی خۆی وەكو زلهێزێك بەدەست بهێنێتەوە، لێرەوە ئیدی ئامادە نەبوو وەكو نەوەدەكان و دەسپێكی سەدی بیست و یەك هەڵس و كەوتی لە گەڵدا بكرێت. ئەمە لە كاتێكیدا ڕوویدا  كە توركیاش لە هەڵكشاندا بوو، بە تایبەتی دوای گەیشتنی پارتی داد و گەشەپێدان بە دەسەڵات. لە بەرامبەر هەوڵەكانی ئەردۆگان بۆ ئەوەی ڕۆڵی سوڵتان بگێڕێت لە ڕووداوەكانی ڕۆژهەڵات و وەكو ڕابەری جیهانی ئیسلامی خۆی نمایش بكات، هەوڵەكانی پوتین پەرەی دەسەند بۆ ئەوەی دوا پێگەكانی ڕووسیا لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست  لە دەست نەدات. لێرەوە دەبوایە جۆرێك ڕووبەڕووبوونەوە و پێكدادان لە نێوان سولتانی نوێی توركان ئەردۆگان و تزاری نوێی ڕووسیا ڤڵادمێر پوتین ڕووبدات.دەستێوەردانی توركیا لە ڕووداوەكانی سوریا و پشتگیری كردنی ڕووسیا لە ڕژێمی ئەسەد ئەو كارە بوو كە پەیوەندییەكانی گەیاندە ئەو ئاستە پر لە ئاڵۆزی و مەترسییە.

لە بارەی كاردانەوەكانەوە، هەر لەم چەند ڕۆژەدا ڕووسیا سەدان پرۆژەی كۆمپانیا توركییەكانی ڕاگرت و جارێكی دیكە ڤیزەی گەڕاندەوە بۆ گەشت كردن لە نێوان هەردوو وڵاتدا( ئەم بڕیارە لە دەسپێكی ساڵی نوێوە دەچێتە واری جێبەجێ كردنەوە)، پەیوەندی ڕاستەوخۆی سەربازی لە نێوان هەردوو وڵات ڕاگێرا، داواش لە گەشتیارانی ڕووس كرا توركیا بەجێبێڵن، سەرۆك وەزیرانی ڕووسیا میدڤێدەف باسی كۆمەڵێك سزای ئابوری كرد كە دەبێ لە ماوەی یەك دوو ڕۆژدا ڕابگەیەنرێن. ئەمە سەرباری ڕاگرتنی پرۆژەی بۆڕی گاز و وێستگەی ئاتۆمی لە توركیا. ئەمانە زیانی زۆر بە ئابوری توركیا دەگەیەنن، ئەگەر زانیمان ساڵانە نزیگەی چوار ملیۆن و نێو گەشتیاری ڕووس سەردانی توركیا دەكەن، بەڵام كۆمپانیا ڕووسەكانیش بەشی خۆیان زیانیان بەردەكەوێت.   

خەڵك: ئایە پێتان وایە هیچ گۆڕانكارییەك دروست دەبێت لە ناوچەكە؟ ئەو گۆڕانكارییانە چین، یاخود مانەوەی ئەسەد مسۆگەرتر بووە؟

جەبار قادر: ئەوە بەندە بە ڕەوتی ڕووداوەكانەوە. ئەگەر ئەو سینارێۆیەی باسی لێوەدەكرێت بە بێ كێشە و كۆسپ و تەگەرەی گەورە بەڕێوە بچێت، مەبەستم سینارێۆی لێدانی داعش و چارەسەركردنی پرسی سیاسی سوریا بەهاوتەریبی لە ڕێگەی وتووێژەوە و دامەزراندنی حكومەتی سەردەمی گواستنەوە بە بەشداری ئەسەد، یا بە بێ بەشداری ئەو، بە چاودێری و سەرپەرشتی دەوڵەتانی زلهێز و دەوڵەتە سەرەكییەكانی ناوچەكە، ئەوا ڕەنگبێ باری ئەو وڵاتە هەندێ ئارام ببێتەوە. بەڵام نابێ وا بیر بكرێتەوە، كە وەك سوریای بەر لە بەهاری ٢٠١١ بێت، بەڵكو دەبێت جیاواز بێت و پێكهاتە جیاوازەكان دەرفەتی ئەوەیان هەبێت بەشداری لە دەسەڵات بكەن و نوێنەرانی ڕاستەقینەی خۆیان هەڵبژێرن. ئەمە كارێكی ئاسان نابێت و پێویستی بە دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی دەرەكی هەیە، بە تایبەتی لە سەر ئاستی ئەندامانی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایش. ئەگەر ئەم سیناریۆیە سەری نەگرت و شەڕ پێكدادانەكان بەردەوام بوون ئەوا دابەشبوونی سوریا بۆ چەند دەوڵەتۆكەیەكی عەلەوی، سوننی، كوردی، دورزی ... هتد،ئەگەرێكی واقیعی دەبێت. خۆ ئەگەر دەوڵەتانی زلهێز و هەرێمی بەشداریی ڕاستەوخۆیان كرد لە شەرەكان، ئەوا كەس نازانێ ئاكامەكانی چی دەبن و چی ماڵوێرانی و كارەسات ڕوو بە ڕووی گەلانی ناوچەكە دەبنەوە. بە وتەیەكی دیكە هەموو ئەگەرەكان كراوەن.  

خەڵك: ئایا پارتەكەی ئەردۆگان لە دوای هەڵبژاردنەكانی توركیا پێتان وایە تووشی غرور بووبێت؟ یاخود مەبەستی توركیا چییە؟

جەبار قادر: دەمێكە ئەردۆگان لەو پەیامە پاشگەز بووەتەوە، كە لە دەسپێكی دامەزراندنی پارتەكەی و گەیشتنی بە  دەسەڵات بە گوێی هاوڵاتیانی توركیا و جیهانیدا دەدا. دەسەڵاتخوازی و هەڵس و كەوتی ئۆتۆریتێریانەی هەموو سنوورەكانی بەزاندووە. زۆر بە توندی لە گەڵ نەیارەكانیدا هەڵس و كەوت دەكات، ڕۆژنامەنووسان بە تۆمەتی جیاواز لە زیندان قایم دەكات. گوتارێكی توند و هێڕشبەرانەی هەیە لە بەرامبەر هەر لایەنێك، ئیدی ئەو لایەنە كەس بێت، یا دەوڵەت، یا پارتی سیاسی لە گەلێدا هاوبیر نەبێت یا بچوكترین ڕەخنەی لێبگرێت. كۆنترۆلی دەزگا سەرەكییەكانی دەوڵەتی كردووە لە سوپاوە، تا دەگاتە دەزگا ئەمنی و هەواڵگرییەكان، دادگاكان، بەشێكی زۆری میدیا و پرۆژە زەبەلاحە ئابوورییەكان. هەموو ئەمانە لە بەرژەوەندی پارتەكەی و لە دژی نەیارانی بەكاریان دێنێ. ئەم سیاسەتەنای بوونە هۆی شكستی پارتەكەی لە هەڵبژاردنەكانی حوزەیراندا ئەم ساڵدا. لە دوای ئەو هەڵبژاردنە بارێكی پڕ لە ئاڵۆزی و ناسەقامگیری و ئاژاوەی دروست كرد، كە بە زەقی لە ئەنجامەكانی هەڵبژاردنەكەی یەكی نۆڤەمبەردا ڕەنگی دایەوە. ڕاستە پارتی داد و گەشەپێدان ئەو ئەوەندە دەنگی بەدەستهێنا، كە بە تەنیا بۆ چوار ساڵی دیكە حكومەت دروست بكات، بەڵام ئەردۆگان و هاوڕێكانی باش دەزانن بە چێ ڕێگەیەك ئەو ئەنجامەیان بەدەست هێنا و ئەمەیان بەو شێوەیە بۆ ناچێتە سەر. ڕەنگبێ خستنەخوارەوەی سوخۆی ٢٤ ڕووسی بەشێك لە هەوڵی خۆ شیرین كرد و پفدانی هەستی خۆبەزلزانینی توركە نەتەوەپەروەرەكان بێت. دەبێ چاوەڕێی ئەنجامەكان بكەین و بزانین كێ لە كۆتایی یارییەكەدا پێدەكەنێ. شكستی سیاسەتی دەرەوەی خۆی و حكومەتەكەی بە تایبەتی لە وڵاتانی بە نێو بەهاری عەرەبی و ئاڵۆزبوونی پەیوەندییەكانی لە سەر ئاستی نێودەوڵەتی و لە گەڵ دەوڵەتانی هەرێمەكەدا كێشەی زۆریان بۆ دروست كردووە و پێموا نیە بتوانێ بە ئاسانی و بە بێ زیانی گەورە لە ژێر باریان دەربچێت.  

خەڵك: توركیا ڕۆژانە سنوری خاكی هەرێمی كوردستان دەبڕێت و بوردومانی دەكات، ئایا ئەمە بیانوە بۆ ئەوەی فڕۆكەیەكی وڵاتێكی زلهێزی تێكبشكێنێ بە بیانوی سنووربەزاندنەوە؟

جەبار قادر: ناكرێت وڵاتێكی گرنگ و خاوەن هێز و سەروەری وەكو توركیا لە گەڵ وڵاتگەلی وەكو عیراق، سوریا، یەمەن، لیبیا ....هتد، بەراورد بكەین. ئەمانە سەروەری خۆیان لە دەست داوە، كۆمەڵی چەتە و تاڵانچی و میلیشیای جۆرا وجۆر حوكمیان دەكەن، ئەوەی پێی دەوترێت سەروەری قانون و شكۆی دەوڵەت و مافی هاوڵاتێتی و یەكسانی و دادوەریان تیدا نیە. تەنها شت بە سیستەماتێك لەم وڵاتانەدا كار دەكات كردەوەی گەندەڵی، كوشتن و بڕین و تاڵانكردنە. لە كاتی خۆیدا وتەیەك هەبوو مێژوونووسان و كاربەدەستانی ئەوروپا زۆر جار لە بارەی پیاوە نەخۆشكەوە (دەوڵەتی عوسمانی) دووبارەیان دەكردەوە. وتەكە ئەبوو كە دەوڵەتی عوسمانی تەنها لە بەر ئەوە ماوە چونكە دەوڵە زلهێزەكان لە سەر دابەشكردنی میراتەكانی ڕێكنەكەوتوون. عیراق و سوریا و ئەوانی دیكەش لە بەر ئەوە نەماون كە توانای مانەوەیان هەیە و كەرەستەكانی مانەوەیان ئامادەن، بەڵكو لە بەر ئەوە ماونەتەوە چونكە زلهێزەكان و یاریكەرە سەرەكییەكانی ناوجەكە لە گەڵ دابەشكردنیان نین. ئەم بێویژادانانە  گەلانی ئەم وڵاتانەیان لە نێو قەفەسدا قایم كردووە و بەریانداونەتە گیان یەك تاقی یەك ببڕنەوە. هەر دەوڵتێك، بە تایبەتی لە ڕۆژهەڵاتدا دەستی بڕوات، ئەوەی توركیا لە بەرامبەر هەرێمی كوردستان و عیراق و سوریا دەیكات دەیكا.     

خەڵك: گرژی و ئاڵۆزییەكان لە ناوچەكە و بە تایبەت توركیا چی كاریگەرییەك دەخەنە سەر هەرێمی كوردستان؟ پەیوەندییە ئابوورییەكان بەرەو كوێ دەچن؟

جەبار قادر : هەر گٶڕانكارییەك و هەژانێكی گەورە لە ناوچەكە ڕوو بدات، كاریگەری لە سەر كوردستان دەبێت. ئەم هەژانانە ئەنجامی ئەرێنی و نەرێنییان بۆ گەلانی ناوچەكە لێدەكەوێتەوە. چییان لێدەچنیتەوە پابەندە بە ئامادەییت بۆ ئەم ڕووداوانە و قواستنەوەی هەل و دەرفەتەكان. گەلی كوردستان تەنها لە حالەتی یەكڕیزی و تۆكمەیی بارودۆخی نێوخۆیی دەتوانێت لە زیانەكانی ئەو هەژانە كەم بكاتەوە، قازانج لە لاوازبوونی سەركوتكەرانی بكات. ئێستا لە ناوچەكە ڕووداوی گەورە لە ئارادان و ڕەنگبێ هی گەورەتریش بەڕێوە بن، مخابن كورد خەریكی شتە وردیلەكانە و بە هۆیانەوە ناتوانێ چاودێری وردی بارو دۆخەكە بكات و خۆی بۆ ئەگەرەكان ئامادە بكات. دانیشتووە و دەڵی بەوە خۆشە ناو بە ناو بەرپرسێكی ئەم وڵات یا ئەو وڵات باس لە دەوڵەتی كوردی دەكات و دانێكی خێری بە كوردا دەنێت. ئەگەر سەردارانی كورد ئاگایان لێنەبێ و نەتوانن سەربەخۆیی خۆیان لە گێژاوەی ململانێكان بپارێزن و هێلكەكانیان بخەنە سەبەتەی ئەم لایەن یا ئەو لایەنەوە، ئەوا ئەگەری ماڵوێرانی و سەرگەردانیمان لە پێشە.

خەڵك: خوێندنەوەتان چییە بۆ ئایندەی كورد لە توركیا؟

جەبار قادر: كوردی توركیا توانیوایانە خۆیان ڕێكبخەن و ڕۆژ لە دوای ڕۆژ ببن بە فاكتەرێكی گرنگی ژیانی سیاسی توركیا. گەیشتنی ئەو ژمارە بەرچاوەی ئەندامانی پارتی دیموكراتی گەلان بۆ پاڕلەمان دەروازەیەكی باش لە بەردەم خەباتی سیاسی كوردا دەكاتەوە. سەركەوتنی هەوڵەكانیان بۆ دانانی دەستۆرێكی نوێ لە سەر بنەمای هاولاتێتی یەكسان و داننان بە مافەكانی كوردا هەنگاوێكی گرنگ دەبێت لە سەر ڕێگەی گەیشتن بە مافە نەتەوەییەكانیان. دانانی چوارچێوەی قانونی بۆ ئەو هەنگاوانەی لەم ساڵانەی دواییدا نراون ڕیگە دەگرێت لە گەڕانەوە بۆ دواوە. دەتوانین بڵێین هەنگاوی یەكەم لە گەشتی هەزار میل دەستی پێكردووە. كاروانی پێشكەوتنی كورد لەو بەشەی كوردستان بێ ئازار و قوربانی و هەڵكشان و داكشان نابێت. هاوئاهەنگی زیاتر لە نێوان پارتی كرێكارانی كوردستان و پارتی دیموكراتی گەلاندا گەرەنتی دەستەبەركردنی پێشكەوتنی زیاتری دۆزی كوردە لە توركیا. بەهەمان ئەندازەش كرانەوەی پارت و ڕێكخراوە كوردییەكانی ئەو بەشەی كوردستان بەسەر یەكدا و هەوڵی دروستكردنی بەرەیەكی یەكگرتوو پێویستییەكی گرنگی خەبات و بەرخودانە.

خەڵك: دەرچوونی ئاك پارتی لە هەڵبژاردنەكانی توركیا جێ كاریگەرییەكی هەیە بە سەر هەرێمی كوردستان؟

جەبار قادر: چاودێر هەست ناكات ئەو گەرمییەی جاران لە پەیوەندییەكانی توركیا و هەرێمی كوردستاندا هەبوو، لەم ڕۆژانەدا لە ئارادا بێت. هەڵبەتە هۆكارەكان زۆرن، كێشەی سیاسیی و ململانێی هێزە و لایەنە سیاسییەكانی هەرێم و ئاڵۆزییەكانی توركیا ڕێگرن لە بەردەوامی گەشەكردنی پەیوەندییەكان. باوەڕ ناكرێت بەرژەوەندییە ئابورییەكان و بواری وزە، سەرباری باری دارایی ناهەمواری كوردستان و دابەزینی نرخی نەوت، گٶڕانێكی زۆریان بەسەردا هاتبێ. بەڵام لە دوای ئاشكرابوونی پشتگیری ئەردۆگان و حكومەتەكەی لە تیڕۆریستان، بە تایبەتی داعش، كە ئەو هەموو كارەسات و نەهامەتییەی بەسەر كوردا هێنا، ڕەنگبێ ئاسان نەبێت بۆ هیچ لایەنێكی كوردی باس لە پەیوەندی گەرم و گوڕ لە گەڵ توركیای ئەوڕۆدا بكات. توركیا دەمێنێتەوە وەكو دەروازەیەكی گرنگ بۆ كوردستان،ڕەنگبێ دوای ئاڵۆزبوونی پەیوەندییەكانی توركیا و ڕووسیا لە بواری گاز و نەوتدا، گازی كوردستان گرنگیی زیاتر بۆ توركیا پەیدا بكات. لەم بارە ئاڵۆزەی ئەمڕۆی ناوچەكەدا گەلێ ئەستەمە مرۆڤ پێشبینی تەنها یەك سیناریۆ بكات بۆ ڕەوتی ڕووداوەكان و دەبێ بەوریاییەوە چاوەڕوان بین پبزانین ڕەوتی ڕووداوەكان چۆن دەبێت و كێ دەتوانێ قازانجی لێبكات و كێ زیانی بەردەكەوێ.    

PM:08:01:29/11/2015

ئه‌م بابه‌ته 28278 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌
زیاتر ...
Copyright 2014. xelk.org. All Rights Reserved.
Created by:kurdsky.com