گرنگترین هۆكارو ئامانجەكانی فیدراڵی لەخۆرئاوای كوردستان

گرنگترین هۆكارو ئامانجەكانی فیدراڵی لەخۆرئاوای كوردستان

خەڵك-سەعد مەلا عەبدوڵڵا گوڵپی

هاوكات لەگەڵ بەڕێوەچوونی دانوستانەكانی ئاشتی، كوردەكانی سوریا لە باكووری ئەم وڵاتە سیستمی فیدارڵییان ڕاگەیاند، مژارێك كە لە بارودۆخی ئێستای سووریا زیاتر لەوەی كە بە مانای فیدراڵیزم بێت تاموبۆنی (جودایی خوازی) دەدات.

ئاژانسی میهری ئێران بڵاویكردەوە، كوردەكانی سووریا لە باكووری ئەو وڵاتە سیستمی فیدراڵیان راگەیاند، ئەمە لە كاتێكدایە كە دانوستانەكانی ئاشتی سوریا هاوكات لە ژنێڤ لە بەڕێوەچووندایە. هەوڵی كوردەكان ڕووبەڕووی كاردانەوەی خێرا و توندی دەوڵەتی سووریا بوویەوە و وەزارەتی دەرەوەی سووریا بە دەركردنی بەیاننامەیەك وێرای ڕەخنەی توند لە كردەوەی كوردەكان بە ڕاشكاوی رایگەیاند:" ئەوەی لە لایەن كوردەكان لە باكووری سووریا ڕایگەیاندراوە، لە ڕوانگەی دیمەشقەوە هیچ بەها و ڕەواییەكی بۆ نییە".

كردەوەی كوردەكان هەروەها كاردانەوەی بەرپرسانی ڕووسیای بە دوای خۆیدا هێنا ئەمەش لەكاتێكدایە كە رووسیا پشتگیر خۆی بۆ كورانی رۆژئاوا دووپات كردۆتەوە، كاردانەوەی ڕووسەكان لە لایەن (میخائیل بۆگدانۆف) جێگری وەزیری دەرەوەی ڕووسیا ڕاگەێندراو وتی:" لەو بڕوایەدام پرسی فیدراڵی بوونی ئەم ناوچەیە دەبێ یەكێك لە پرسەكانی دانوستان بێت، نەك ئەوەی كە وەك بڕیارێكی دەركراو ڕابگەیێندرێت، هەروەك ئاشكرایە، مۆسكۆ هەڵوێستێكی یەكلاكراوەی هەمبەر بە پرسی فیدراڵیزم لە سووریا نەگرتووەتەبەر".

ڕاگەیاندنی سیستەمی فیدراڵی لە باكووری سووریا تەواو دوور لە چاوەروانی بوو، لە ڕاستیدا ئەم هەواڵە كۆمەڵێك هێمای پرسیاری لە زەینەكاندا دروست كرد، ڕاستییەكەی ئەوەیە بنەمای هەر سیستەمێكی فیدراڵی پشت ئەستوورە بە پشتیوانیی فیدراڵەكان (كە بریتین لە هەرێمەكان، ویلایەتەكان یان پارێزگاكان) لە دەوڵەتی ناوەندی، كەواتە كوردەكان بە بێ هیچ چەشنە دانوستان و هاوئاهەنگییەكی پێشتر لەگەڵ دەوڵەتی دیمەشق دەستیان داوەتە ئەو كارە، چۆن دەتوانن ئیدعای دامەزراندنی سیستەمێكی فیدراڵیان هەبێت كە بڕیارە لە داهاتوودا لە سێبەری دەوڵەتی ناوەندی و بەپێی سیاسەتە گشتییەكانی چالاكی بكات؟
پێدەچێت دوو هۆكاری سەرەكی لە بارودۆخی ئێستادا كوردەكانی سووریای هان داوە بۆ ئەوەی لە باكووری ئەو وڵاتە سیستەمی فیدراڵی ڕابگەیێنن.
1.پشتگوێ خستنیان لە دانوستانەكانی ئاشتی و بانگهێشت نەكرانیان لە لایەن ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ بەشداری لەو دانوستانانە.
2.ڕەوتی جێبەجێ بوونی ڕێككەوتنی ئاگربەست لە سووریا، لە ڕاستیدا ئەم گریمانەش دوورە لە راستییەوە كە كوردەكان بە بینینی ڕەوتی ئیجابیی جێبەجێ بوونی ئاگربەست لە سووریا، هەوڵیان دابێت تا بەر لە جێگربوونی ئاشتی لەو وڵاتە، ئامانجی خۆیان واتە جودایی خوازی ڕاپەرێنن.

ڕاستییەكەی ئەوەیە كوردانی رۆژئاوا ئامانجی سەرەكیی خۆیان واتە (جودایی خوازی) یان لە ژێر ناوی (سیستەمی فیدراڵی)دا شاردۆتەوە، چونكە دیارە سەرخستنی سیستەمی فیدراڵی لە وڵاتێكی شەڕاوی وەك سووریا تەنیا بە مانای دابەشبوونی ئەو وڵاتەیە.

بێگومان دەوڵەتی سووریا كە لە ئێستادا شەورۆژی لە بەرەی شەڕ لە دژی داعش بە شەڕەوە سەرقاڵە، لە دەسەڵاتی پێویست بۆ ئیدارە و كۆنتڕۆڵی وڵات بە سیستەمی فیدراڵی بێ‌بەهرەیە، وڵاتێك كە تێیدا سیستەمی فیدراڵی جێگركراوە، دەبێ خاوەن دەوڵەتێكی ناوەندیی بە دەسەڵات لە تەواوی بوارەكاندا بێت تا فیدراڵەكان لە سیاسەتە بەربڵاوەكانی وڵات پێڕەوی لێ بكەن.

تەنانەت لە ئەگەرێكدا كە لامان وابێت بڕیارە سیستەمێكی فیدراڵی بە مانای وشە و ئەزموونی وڵاتانی دیكە لە سووریادا جێگر بكرێت، لە بارودۆخی ئێستادا كە لە لایەكەوە چەكدارەكانی داعش بێ وەستان هێرش دەكەنە سەر خەڵكی سڤیل و لە لایەكی دیكەوە ئەمریكا و هاوپەیمانانی رۆژئاوایی و عەرەبیی بە دوای جێبەجێ كردنی پڕۆژەی (رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ)ن.

ڕەزامەندان و هاوڕایانی پڕۆژەی سیستەمی فیدراڵی لە سووریا هەوڵ دەدەن تا وا نیشان بدەن كە جێگربوونی سیستەمی فیدراڵی لە سووریا بە مانای دابەشخوازی نییە، بەڵكوو رێگاچارەیەكە دەوڵەتی سووریا لە پاڕاستنی دەسەڵاتی نەتەوەیی خۆیدا بە هێزتر دەكات، لە لایەكی دیكەوە، هەروەك پێشتر وترا، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هەڵوێستی ڕاشكاوانەی خۆی هەمبەر بە سەربەخۆیی كوردەكانی سووریا ڕانەگەیاندووە، بەڵام چاوخشاندنێك بە سیاسەتەكانی واشنتۆن هەمبەر بە ڕووداوە هاوشێوەكان لە وڵاتانی وەك عێراق بە باشی نیشاندەری هەڵوێستی ئەو وڵاتە لەوبارەوەیە.

ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا وێرای ئاگاداریی تەواو لە كارشكێنییە بەربڵاوەكانی هەرێمی كوردستان لە پەیوەندی لە گەڵ دەوڵەتی ناوەندی بەغدا، هەمدیسان باس لە سەربەخۆییان لە دەوڵەتی ناوەندی دەكات. ڕەنگە نازانێت هەرێمی كوردستان شوناسی خۆی بە دوور لە شوناسی دەوڵەتی ناوەندی بەغدا وێنا دەكات و لە كاروبارە جۆراوجۆرەكاندا ناكۆكە لە گەڵ ئەو دەوڵەتە. كەواتە نابێ چاوەڕوانی ئەوە بین ئەمریكا دژی پرسی جودایی خوازیی كوردەكان لە سووریا بێت، هەڵبەت گەرچی ئەمریكاییەكان هەوڵ دەدەن بۆ ڕاگرتنی توركیا ڕاشكاوانە پشتیوانی لە سەربەخۆیی كوردەكان نەكەن، بەڵام بێ‌شك لەپێناو جێبەجێ كردنی سیاسەتە درێژخایەنەكانی خۆیان و سەرخستنی (رۆژهەڵاتی ناوەڕاست) ئاڕاستە دەكەن.

لەم نێوەندەشدا، هەڵوێستی ڕەجەب تەییب ئەردۆغان سەرۆك كۆماری توركیا هەمبەر بە سەربەخۆیی كوردەكان تەواو ڕوونە. ئەردۆغان كە بوونی كوردەكان وەك هەڕەشەیەكی جیدی بۆسەر دەسەڵاتی خۆی دەبینێت، تا ئێستا لە هیچ هەوڵێك بۆ سەركوت كردنیان چ لە توركیا و چ لە سووریا درێخی نەكردووە.

لە ڕاستیدا كاربەدەستانی دەوڵەتی ئەنقەرە، سەبەرخۆیی كوردەكانیان وەك بە دەسەڵات گەیشتنیان لێك دەدەنەوە، دەسەڵاتێك كە مومكینە رۆژێك بە چەشنێك لە دژیدا ڕاوەستێت كە چیتر نەتوانێ خۆ لە بەریان بگرێت.

بە هەر حاڵ، كوردەكانی سووریا دەسەڵاتێكی ئەوتۆیان نییە، بە ڕادەیەك كە بە تەنیایی بتوانن بڕیارێكی بەو ڕادەیە گرنگ بدەن و خۆشیان جێبەجێی كەن، ئەوان (لانی‌كەم لە بارودۆخی ئێستادا) هیچ پشتیوانییەكی ناوخۆیی و دەرەكیان لێ‌ناكرێت و ئەمە مژارێكە كە خۆشیان بە باشی لێی ئاگادارن و ڕاگەیاندنی سیستەمی  فیدراڵی لە لایەن ئەوانەوە تەنیا مانۆرێكی پڕۆپاگەندەیی و جۆرێك خۆنیشاندا لە ناڕەزامەندی بە بانگهێشت نەكران بۆ دانوستانی ژنێڤ.






ئه‌م بابه‌ته 754 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

PM:03:43:18/03/2016