"روخانی بەنداوی موسڵ جێبەجێكردنی پرۆژەكەی ئەمریكایە"

"روخانی بەنداوی موسڵ جێبەجێكردنی پرۆژەكەی ئەمریكایە"

خەڵك – بەشی هەواڵ

تادێت دەنگۆكان لەسەر رووخانی بەنداوی مووسڵ بەتایبەت لەلایەن ئەمریكییەكانەوە زیاتر دەبن، پسپۆڕێكی سیاسەتی ئاوی لە زانكۆی دهۆك پێی وایە كە بەنداوەكە كێشەیەكی ئەوتۆی نییە و وروژاندنی ئەو بابەتە بۆ جێبەجێكردنی پلانی دابەشكردنی عێراقە.

پاش رووخانی بەنداوەكە سنوورێكی ئاوی لەنێوان كورد و ناوچە سوننەكان دروست دەبێت و بەوەش بەری ئەودیوی رووبارەكە دەبێتە هی عەرەب و ئەمدیویشی بۆ كورد. 

ریاز عزەددین بەڕێوەبەری بەنداوەكە دەڵێت "ئەمریكییەكان سێ وێستگەی چاودێری و 96 ئامێری هەستیاریان لەسەر بەنداوەكە داناوە كە هیچ نیشانەیەكی مەترسییان لەسەر بەنداوەكە نیشان نەداوە".

چارەسەری كۆتایی و رێگری بەردەم رووخانی بەنداوی مووسڵ دیوارێكی كۆنكرێتییە كە دوو ملیار دۆلار و پێنج ساڵی دەوێت بەپێی قسەی بەڕێوەبەری بەنداوەكە. 

بەنداوی مووسڵ، گەورەترین بەنداوەكانی عێراق و چوارەمینی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، ئەو بەنداوەی نزیك بە سیی ساڵی بە توێژینەوە و پشكنیین لەپێناو دۆزینەوەی شوێنی گونجاو بۆ دروستكردنی پێوە خەرج كراوە، دوای سی ساڵ لە دروستكردنی بەو بۆمبە ئەتۆمییە تەوقیتكراوە دەچوێندرێت كە تەقینەوەی لەئان و ساتدایە، لەكاتێكدا بۆ 80 ساڵ دروستكراوە.

بۆ دروستكردنی بەنداوەكە عێراق لە نێوان ساڵانی 1950 تا 1980 واتە لەسەردەمی پاشایەتی تا كۆماری دڵەڕاوكێی شوێنی بۆ دیاریكراوی بووە، راسپاردنی چەندجارە و چەند كۆمپانیایەكی تایبەتمەند و راپۆرتەكانییان ئەو دڵنیاییەی بەدەستەوە نەداوە كە شوێنی ئێستای بەنداوەكە تەواو بێ كێشە بێت، زۆرێكیشیان شوێنی ئێستای بەنداوەكەیان پێ باش نەبووە ئەوەش بەهۆی توێژی چپسۆم (Gypsum) كە زوو لە ئاودا دەتوێتەوە لە بنچینەی بەنداوەكە، هەرچۆنێك بێت دواجار لە 1981 بەنداوە ترسناكەكە لەسەردەمی رژێمە ترسناكەكەی پێشووی عێراق دەست بەدروستكردنی كرا و ناوی بەنداوی"سەدام"ی لێ نرا. 

ئێستا ئەمریكییەكان و جیهانیش زیاتر لەهەموو كاتێكی دیكە زەنگی نزیكبوونەوەی رووخانی بەنداوەكە لێ دەدەن، یەكەم دانپێدانان و هۆشداریی ئەوانیش بە رەسمی لەوبارەیەوە بۆ 3ی ئاداری 2007 دەگەڕێتەوە كاتێك راپۆرتی فەیلەقی ئەندازەی سوپای ئەمریكا رادەستی سەرۆك وەزیرانی عێراق نوری مالیكی كرا كە واژۆی باڵیۆزی ئەو كاتی ئەمریكا و سەركردەی هێزەكانی لە عێراقی بەسەرەوە بوو، راپۆرتەكە دەڵێت بەنداوەكە مەترسییەكی گەورەیەو رووخانی نزیكە. 

سەبارەت بە راستیی هەڕەشەكان و ئەگەری رووخانی بەنداوەكە ئەندازیار ریاز عزەددین بەڕێوەبەری بەنداوی مووسڵ، دەڵێت "بەنداوەكە لەدۆخی ئاسایی و باشدایە، گەورەكردنی مەسەلەی رووخانیشی دەبێت لە ئەمریكییەكان پرسیار بكرێت". 

لە لێدوانێكدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو ناوبراو ئاشكرای دەكات" لایەنی ئەمریكی لە سەرەتای كانوونی دووەمی 2015 سێ وێستگەی چاودێری و زیاتر لە 96 ئامێری هەستیاری لەسەر تەنی بەنداوەكە دامەزراندووە كە راستەوخۆ بە مانگە دەستكردەكانەوە بەستراونەتەوە و هەردوولایەنی ئەمریكی و عێراقیش زانیارییەكانی ئەو ئامێرانە سات بە سات دەخوێنینەوە، بەڵام تا ئێستا هیچ ئاماژە و نیشانەیەكی نێگەتیڤ لەسەر سەلامەتیی بەنداوەكە و ئەگەری رووخانەكەی لە هیچ كام لەو ئامێرانە نەخوێنراونەتەوە". 

سەبارەت بە زیانەكانی رووخانی بەنداوەكەش لە ئەگەردا ئەندازیار عزەددین وتی: "ئەوەی دەگوترێت لەسەر رووخانی بەنداوەكەوە زێدەڕۆیی تێدایە، چونكە قەبارەی زیان پشت بە قەبارەی ئەو ئاوە دەبەستێت كە لە بەنداوەكەدا هەیە، ئێستا 4 ملیار و 500 ملیۆن مەترسێجا ئاو لە بەنداوەكە هەیە و ئەوە بەو قەبارە نییە كە ئەو زیانە زۆرە بەر مووسڵ و شارەكانی دیكە بگەیەنێت كە باس دەكرێت". 

شارەزایان و جیۆلۆجیناسان و راپۆرتە تایبەتمەندەكانیش كێشەی سەرەكی بەنداوەكە بۆ ئاولێچوون لە بنچینەكەی دەگەڕێننەوە، چونكە بنچینەكەی لەسەر خاكێك بونیادنراوە ماددەی چپسۆمی زۆرە و زوو دەتوێتەوە، بۆیە پێویستە بە بەردەوامی كردەوەی پڕكردنی بە چیمەنتۆ و تێژەنینی بۆ بكرێت، ئەوەش كۆمپانیاكانی دروستكاری بەنداوەكە لەكاتی دروستكردنیدایە زۆر دووپاتییان لێ كردبووەوە. 


بەنداوی مووسڵ، دروستكردنەكەی لە ساڵی 1980 تا 1986ی خایاندووە، درێژییەكەی سێ هەزار و 200 مەترە و بەرزییەكەی 131 مەترە، لەسەر بنچینەیەكی جپسۆمی زوو تواوەوە لە ئاودا دروستكراوە، توانای ئەمباركردنی 11,1 ملیار مەترسێجا ئاوی هەیە، توانای بەرهەمهێنانی زیاتر لە هەزار مێگاوات كارەبای هەیە، تێچووی دروستكردنی نزیكەی یەك ملیار و 500 هەزار دۆلار بووە. 

مێژووی بیرۆكەی بەنداوەكە بۆ ساڵی 1950 دەگەڕێتەوە ئەو ساڵەی عێراق ئەنجوومەنی ئاوەدانكردنەوەی دروست كرد، لەو ساڵەدا هەردوو كۆمپانیای "ئەلیكسندەر كب و هاوبەشەكانی" و " مونسڵ باسفورد و بفری"ی بەریتانی بۆ ئەنجامدانی پشكنینی پێویستی شوێنێكی گونجاو بۆ بەنداوەكە راسپێردران و لە 1953 كارەكەیان تەواوكرد. لە 25ی مانگی یەكی 1981 دەستكرا بە بونیادنانی بەشە سەرەكییەكانی پڕۆژەكە، لە 24ی مانگی تەمووزی 1986 بەنداوەكە بەگەڕخرا. 

ئەكرەم محەمەد بەڕێوەبەری گشتیی بەنداو و كۆگاكانی ئاوی هەرێمی كوردستان لە وەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاو لە لێدوانێكدا دەڵێت "ئێستا بەنداوەكە كێشەی هەیە، بەڵام دیار نییە كەی دەڕووخێت رەنگە هەفتەیەكی دیكە، رەنگە ساڵێك، رەنگە دە ساڵی تربێت، بۆیە دەبێت ئەو كێشەیە چارەسەر بكرێت كە چارەسەری كۆتاییش بە دروستكردنی دیوارێكی كۆنكریتی دەبێت بەدرێژایی سێ هەزار و 650 مەتر و قوڵایی 220 مەتر بێت". 

دەشڵێت:" چەند ئاستی ئاوی بەنداوەكە زیاتر بێت مەترسی لێچوونی ئاوی زیاتری هەیە بەوەش قورسایی زیاتر دەكەوێتە سەر بەنداوەكە، پێشیوایە كە ئەو كارانەی دەكرێت ئێستا لە پڕكردنەوەی كونەكان بەس نییە بۆ دوورخستنەوەی مەترسیی سەر بەنداوەكە، بگرە چارەسەری كۆتایی ئەو دیوارە بوو كە ئاماژەی بۆ كرد. 

بەپێی زانیارییەكان ئەمریكییەكان هۆشداریی ئەوەیان داوە كە رووخانی بەنداوەكە دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی 25 مەتر ئاو لە ناو شاری مووسڵ و لە جاری یەكەمدا 500 هەزار كەس گیان لەدەست دەدات، زیانی لافاوكە لە سنووری بەغدای پایتەخت نزیك بە 10 مەتر بەرز دەبێتەوە بۆ ناوچەكانی باشووریش شۆڕ دەبێتەوە، بەپێی راپۆرتەكان تەنها لە دوو رۆژدا پێنج ملیۆن عێراقی بەهۆی داڕمانی بەنداوەكەوە دەخنكێن و بێ ماڵ و حاڵدەمێننەوە، جگە لە زیانی 200 ملیار دۆلار، پێنج ساڵیش بۆ نەهێشتنی شوێنەوارەكەی پێویستە. 

سەبارەت بە زیانەكان لە ئەگەری رووخانی بەنداوەكە ئەكرەم محەمەد دەڵێت: "رووخانی بەنداوی مووسڵ كارەساتێكی بەنداویی و مرۆیی گەورەیە، بەقەد بۆمبێكی ئەتۆمی زیانی دەبێت و زیاتر لە 500 هەزار كەس دەكوژێت، هەروەها نیوەی زیاتری شاری مووسڵ و هەموو قەزا و ناحییە پارێزگای تكریت ژێر ئاو دەكەون، بەنداوی سامەڕاش تێكدەشكێت و بەغدا و لە كوت و عمماڕە تا دەگاتە بەسرە ژێر ئاو دەكەوێت، زیاتر لە سێ ملیۆن دۆنم زەوی لە مووسڵەوە تا باشووری عێراق بەر ئاو دەكەوێت، زەرەری گەورەش ئەوەیە داهاتی بەنداوەكە لە ئاو 11 ملیار مەترسێجایە و رووخانی بەنداوەكە عێراق تووشی زیانێكی گەورە لە رووی كشتوكاڵیش دەكاتەوە و ناتوانێت قەرەبووی ئەو ئاوە بكاتەوە، هەروەها دروستكردنەوەی بەنداوێكی لەو شێوە بە دە ملیار دۆلار و دە ساڵیش ناكرێت". 

بەنداوی مووسڵ لە ساڵی 1986 تا 2014 بڕی زیاتر لە 90 تۆن مادەی رەق لەو كونانە كراون كە لێ چوونی ئاوییان هەبووە لە بنچینەی بەنداوەكە. 


لەبارەی دواین گرێبەستی واژۆكراو لەگەڵ كۆمپانیای ترێڤیی ئیتاڵی كە بڕیارە كاری پڕكردنەوەی بنچینەی بەنداوەكە بگرێتە ئەستۆ، بەڕێوەبەری بەنداوی مووسڵ، ریاز عزەددین وتی: "بەمدواییانە كاری پڕكردنەوە و تێژەنیینیان چڕكردووەتەوە". 
وتیشی: "بەپێی گرێبەستەكە دەبوو لەدوای 21 رۆژ لە واژۆكردنی گرێبەستەكە كۆمپانیاكە دەستبەكار ببێت دوای پاڵپشتیكردنی لە رووی داراییەوە لە یەكێك لە بانكە نێودەوڵەتییەكان، بەڵام هێشتا كۆمپانیاكە دەستبەكار نەبووە، ئەركی كۆمپانیاكەش مەشق و راهێنان و راوێژی زانستی و تەكنیكییە زیاتر و كادیرانی عێراقی كرداری پڕكردنەوە دەكەن". 

ئەو گرێبەستەی لە ئەمساڵدا لەگەڵ ئەو كۆمپانیایە واژۆكرا بە بڕی 273 ملیۆن یۆرۆیە و بۆ ماوەی 18 مانگ كراوە، شەش مانگ كاری ئامادەكاریی و 12 مانگیش پڕكردنەوە و چاككردنەوە و پاراستنی دەرگاكان جێبەجێ دەكرێت. 

ریاز عزەددین لە درێژەی قسەكانیدا رایگەیاند: "چارەسەری كۆتاییش بۆ داخستنی چیرۆكی رووخانی بەنداوەكە دروستكردنی دیوارێكی كۆنكریتییە لە پێشی تەنی بەنداوەكە وەكو پشتێنەیەك بۆ سەلامەتی بەنداوەكە، ئەوەش دوو ملیار دۆلار و نزیكەی پێنج ساڵی پێویستە كە ئێستا عێراق لە دۆخێكدا نییە ئەو كارە ئاسان بێت". 

پرۆفیسۆری یاریدەدەر فەیسەڵ دەهام سەرۆكی بەشی بەنداو و سەرچاوەكانی ئاو لە كۆلێژی ئەندازیاریی زانكۆی سەڵاحەدین لە هەولێر لە لێدوانێكدا دەڵێت "رووخانی بەنداوی مووسڵ هیچ كاریگەرییەكی لەسەر شارەكانی هەرێمی كوردستان دروست ناكات"، ئەو دەشڵێت "بەنداوی مووسڵ بەنداوێكە لەسەر بنچینەیەكی كلسی دروستكراوە كە لە ئاودا دەتوێتەوە، دەبوو لە ساڵی 2003ەوە ساڵانە بەنداوەكە چاكبكرێتەوە و بپارێزرێت، بەڵام ئەو كارە نەكراوە و ئەوەش وایكردووە مەترسیی ئاو لێچوون زیاتر ببێت كە ئەگەر لە ئێستادا چارەسەر نەكرێت پێمان باشە ئاستی ئاو لەو بەنداوە بهێنرێتە خوارەوە، ئەگەر ئەوە نەكرێت بەڵی ئاو لێ چوون مەترسیی زۆری لەسەر بەنداوەكە هەیە و دوور نییە لەداهاتوودا ببێتە هۆی داڕمانی". هەروەها دەشڵێت "رووخانی بەنداوەكە هیچ كاریگەرییەكی بۆ سەر هەرێمی كوردستان نابێت". 

د. رەمەزان حەمزە مامۆستای ستراتیژ و سیاسەتی ئاوی لە زانكۆی دهۆك بۆچوونێكی جیاوازی لەسەر بەنداوی مووسڵ هەیە، ئەو كە وەكو خۆی باسی دەكات شاهێدی دروستكردنی بەنداوی مووسڵە و پتر لە 30 ساڵە شارەزایی لە بەنداوەكان هەیە، وای بۆ دەچێت ئەوەی ئێستا ئەمریكا رەواجی پێ دەدات لەبارەی ئەگەری رووخانی بەنداوەكە لە چوارچێوەی پڕۆژەكەی جێگرەكەی ئۆباما جۆ بایدنە، ئەگەر نا بەنداوەكە ئەو كێشە گەورەیەی نییە كە دەگوترێت. 

لەوبارەیەوە ئەو پسپۆڕە دەڵێت "كاتێك جێگری سەرۆكی ئێستای ئەمریكا جۆ بایدن پلانەكەی لە ساڵی 2006 لەبارەی دابەشكردنی عێراق بۆ سێ هەرێم كورد لە باكوور، سوننە لە ناوەڕاست، شیعە لە باشوور پێشكەش كرد هاوكات بوو لەگەڵ راگەیاندنی فەیلەقی ئەندازەی سوپای ئەمریكا لە بوونی كێشە لە بەنداوی مووسڵ بە رەسمی و حكوومەتەكەی مالیكیشیان ئاگاداركردەوە، ئەوە بوو باسی رووخانی بەنداوەكە و ژێرئاوكەوتنی بەنداوەكە تا پایتەختی عێراق كرایە بابەتێكی گەرم، بەڵام لە راستیشدا ئەوەی روودەدات دابەشكردنێكی نەرمە بۆ عێراق". 

دەشڵێت "جێبەجێكردنی ئەو پلانە نزیكە، تەنها بەنداوی مووسڵ وەكو رێگرێكی ئاوییە بەتایبەت بەنداوەكە كێشەشی هەیە، رووخانی بەنداوەكە ئاسانكاری بۆ سەركەوتنی پلانی بایدن دەبێت و بەنداوەكە دەبێتە قوربانییەك بۆ ئاسانكردنی جێبەجێكردنی پڕۆژەكە". 

هەروەها پێشی وایە كە ئیدی پاش رووخانی بەنداوەكە سنوورێكی ئاوی لەنێوان كورد و ناوچە سوننەكان دروست دەبێت و بەوەش بەری ئەودیوی رووبارەكە دەبێتە هی عەرەب و ئەمدیویشی بۆ كورد. 

هەرچۆنێك بێت بەنداوی مووسڵ كێشەی هەیە، ئەو كونانەی لە ئەنجامی توانەوەی توێژی بنچینەكەی كە چپسۆمە دروست دەبێت بە پڕكردنەوەی بەردەوام چارەسەر دەكرێت، بەڵام باری قورسی بەنداوەكە و توانەوەی بەفری چیاكان بە هۆكارێك بۆ ئەگەری رووخانی بەنداوەكە دەزانرێت.


ئه‌م بابه‌ته 11311 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

AM:10:07:11/03/2016