مۆزیك زاراوەیەكی هەڵەیە، پێویستە ئیدی بەكارنەهێنرێت

مۆزیك زاراوەیەكی هەڵەیە، پێویستە ئیدی بەكارنەهێنرێت


ئێتنۆمیوزیكۆلۆجیست: توانا حەمە

 ئاشكرایە موزیك هونەرێكی جیهانیە، هەر نەتەوەیەك بە پێی تێگەیشتن و پیگەیشتنی خۆیان گوزارشتی بۆ دەكەن، هەر بۆیە موزیكی هەر نەتەوەیەك، زادەی تاكەكانێتی و مۆرك و سیمای تایبەت بە خۆی هەیە. ئەگەر پێناسەیەكی پوختی ئەم هونەرە، بە پشتبەستن بە تەواوی ئەو سەرچاوانەی كە پێناسەیان كردووە بخرێتەڕوو، پوختەكەی بەم جۆرەیە ."موزیك هونەرێكی دەنگییە، گوزارشتنی ئەم هونەرە  بە ( ئاواز، هارمۆنی، بەرزی و نزمی دەنگ، ڕیتم، تیمبەر، ئاراتیكولەیشن)  وا بەستەیە".  ئاشكرایە ئەگەر بڕوانرێتە زاراوەی موزیك، زاراوەیەكی كوردی نییە، هەر بۆیە بۆ گەیشتن بە ڕەچەڵەكی ئەم ووشەیە، پێویستە بە دەورانێكی مێژووی و زمانەوانیدا گوزەربكرێت، تا بە ڕەگ و ڕەچەڵەكی ئەم زاراوە كۆنە بگەیت. 

ڕەچەڵەكی  ووشەی موزیك
ئاشكرایە زۆرینەی زاراوەكان ڕەچەڵەكیان بۆ یونانیە كۆنەكان دەگەڕێنرێتەوە،" (موزیك) لە ووشەی (موزMUSE- )، كە ووشەیەكی كۆنی یۆنانییە وەرگیراوە، كە ناوی هەریەك لەو نۆ فریشتەیەیە، كە لەگەڵ  (ئاپۆلۆن) خودای موزیك یان (شادی و خۆشی) و (هونەرەجوانەكان) لە ئەشكەوتی (پارناس)دا بوون.  كاری هەر یەكە لەم فریشتانە تایبەت، بە یەكێك لە هونەرەكان بووە" بڕوانە(مشیری، 27: 1335) .                                                                                                  دواتر ووشەكە گۆڕانی بەسەرداهاتووە بووە بە (موسیكی - ΜΟΥΣΙΚΉ) و تا ئێستاش لەلای یونانییەكان بە موسیكی گۆدەكرێت. دواتر ئەم ووشەیە لە فەرهەنگی زمانی لاتینی بە زیادكردنی  ( ا - بزوێنی درێژ)، بە (موزیكا)  دەنوسرێت و گۆدەكرێت. دواجار هەمان ووشە هاتۆتە نێو فەرهەنگی زمانە جیهانییەكان بۆنموونە: لە زمانی ئینگلیزیدا بە گۆڕانكارییەكی كەمەوە بە (میوزیك - Music) دەنوسرێت و گۆدەكرێت. لە ئێستادا ئەم ووشەیە تا ڕادەیەكی زۆر، ووشەیەكی جیهانی و لە زۆرینەی ووڵاتانی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتیشدا بە گۆڕانكارییەكی كورت لە پیتی كۆتایدا، بۆ سەرجەم ئەو باسانەی كە پەیوەندیان بە چەمكەكانی وەك:  (موزیكا، ئامێرەكانی موزیك، دەنگ، گۆرانی، هارمۆنی...هتد ) بەكاردەبرێت. 
 لە زمانی عەرەبیدا  ووشەی (الموسیقی) بەكاردێت، كە هەر لە ووشەی (موزیك)ی  یونانیەكەوە وەرگیراوە. لە زمانی فارسیدا بە هۆی كاریگەریەكانی زمانی عەرەبییەوە، ووشەی (موسیقی) بەكاردەهێنن. 

ئاشكرایە زمانی كوردی بە هۆكاری نزیكی لە عەرەب و فارسەوە هەمان ووشە (مۆسیقا) بە كاردەهێنرێت. پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا ئەم ووشەیە، چۆن و كەی هاتۆتە نێو فەرهەنگی  زمانی كوردییەوە؟ ئەگەر بە پەڕاوەكانی مێژوودا گوزەربكرێت، زۆر زوو لەوە دڵنیا ئەبیتەوە، كە ووشەكە مێژووەكەی زۆر دێرین نیە، چونكە لە كۆندا ووشەی موزیك بەكارنەهاتووە. بەڵكو " ووشەی (ساز) بۆ ئامێرە موزیكیەكان بە كارهاتووە و ووشەی (كیڵام، كەڵام) بۆ گۆرانی بەكارهاتووە. بۆیە تا ئێستاش لە هەندێك  پارچەكانی كوردستاندا ووشەی (كەڵام) بەرامبەر ووشەی (گۆرانی و ستران) بەكاردەبرێت. هەروەها ووشەی گۆرانیش مێژوویەكی نوێی هەیە و زۆرینەی سەرچاوەكان بۆ هۆزی (گۆران) و  مێژووی دەسەڵاتیان دەگەڕێننەوە. هەر بۆیە دەبینرێت، تەمەنی بەكاربردنی زاراوەی گۆرانی لە سەد ساڵێك تێپەڕناكات. ووشەی (ستران)یش تەمەنی لە 50 – 60  ساڵێك پتر نییە" ]حەمە، 2015[ . 

لە ساڵانی نێوان 1900 – 1950  لە باشووری كوردستاندا،  ووشەی (مۆزیقە/ مۆزیقا، مۆزیقەچی/ مۆزیقە لێدەر) بەتایبەت لە نێو ڕۆژنامەو كاروبار(ڕسومات)ی كارگێڕی  شاری سلێمانیدا بەكارهاتووە.  كە دەشێت لە ژێر هەژموونی  كلتوری عوسمانی و كەلتوری ئینگلیزەكاندا ئەم زاراوەیە هاتبێتە نێو فەرهەنگی كوردییەوە. هەر بۆیە زاراوەی (مۆزیقا) هێشتا لە لایەن زۆر كەسانی بە ساڵاچووەوە بەكار دەبرێت. دواتر لە ساڵی 1953 دوای ئەوەی پەیمانگای هونەرەجوانەكانی بەغداد دەكرێتەوە، لە ساڵی 1950 دا كۆمەڵێك لاوی سلێمانی، هەولێر و شارەكانی دی بۆ خوێندنی موزیك ڕوودەكەنە ئەم پەیمانگایە، لە دوای گەڕانەوەی ئەم كۆمەڵە لاوە، لە زاری ئەوانەوە،  ووشەی (مۆسیقا) لە ژێر كاریگەی زمانی عەرەبیەكەیدا بڵاوبۆتەوە. بۆیە  تا هەنووكەش  ئەو بابەتانەی، كە پەیوەستە بە هونەری (ژەندن و ئامێرەكان، گۆرانیچڕین)ەوە زاراوەی مۆسیقایان بۆ كاردەهێنرێت.

 لە ساڵانی 1998 – 2000 ووشەیەكی دیكە دێتە گۆڕێ‌ بەناوی (مۆزیك) كە زیاتر كەسانی ئەكادیمی لە نوسینی و كتێب و توێژینەوەكانیادا بەكاریان هێناوە.  دوای ئەم كتێبانە لە لایەن هەندێك لە ئەكادیمیستەكانەوە بە ووشەیەكی گونجاو و ئەكادیمی ئەزانن و لە گفتۆگۆكانیاندا بەكاری دەهێنا. بە هۆكاری ئەوەی موزسیانان و ئەكادیمیستەكان ئەم ووشەیەیان لاپەسەند بوو، بۆیە تا هەنكە لە نێو دەزگاكانی  حكومەت و میدیاكانیش ئەم ووشەیە بەكاردەهێنن. 

بە بڕوای من ووشەی (مۆزیك) ووشەیەكی داتاشراوی بیرێكی ناسیونالستی كوردییە، كە وویستراوە جێگەی ووشەی (مۆسیقا) عەرەبییەكە بگرێتەوە. ئەم ووشەیە لێكدراوی دوو بڕگەیە (مۆ – زیك ) بە (مۆ) بڕگە كوردییەكەیەتی، (زیك) بڕگە یونانیەكە، بە لێكدانی ئەم دووبڕگە ووشەیەكی نوێ‌ بۆ موزیكی كوردی زیادكراوە، هاتۆتە نێو فەرهەنگی زاراوەكانی موزیكی كوردییەوە. تا ئێرە كارێكی گونجاوە چونكە بەمەبەستی خزمەت گەیاندن بە فەرهەنگی موزیك ئەم هەوڵە دراوە، بەڵام  داتاشینی ووشە بە بیری ناسیونالستی و بێئاگایانە، هەڵەی زانستی دروست دەكات، بۆیە هیچ دەزگایەكی ئەكادیمی بیری ناسیونالستی لە توێژەران پەسەند ناكات. بە هۆكاری ئەوەی هەر هەڵەیەكی زانستی  چەندین ساڵی دەوێت تا ڕاست بكرێتەوە. سەبارەت بە ووشەی (مۆزیك) ئەگەر بڕوانرێتە دیارترین فەرهەنگی زمانی كوردی بە ناوی (هەنبانە بۆرینە – فەرهەنگی فارسی و كوردی)، كە نووسەری دیاری كورد عەبدولڕەحمان شەرەفكەندی (هەژار) دایناوە.  دەتوانم بڵێم: گرنگترین سەرچاوەی زمانەوانی و فەرهەنگی كوردییە، زۆرینەی نووسەران، تەنانەت لە توێژینەوەكانی نامەی ماستەر و دكتۆراشدا، لە بەشی یەكەمی توێژینەوەكاندا لە (پێناسەی چەمك و زاراوەكان) پشت بەم فەرهەنگە دەبەستن، بە هۆكاری ئەوەی زۆرترین ووشەی كوردی پەتی لە خۆ كردووە و هەژار تەمەنێكی درێژی لەگەڵ نووسنی ئەم فەرهەنگەدا بەسەربردووە. 

لە (هەنبانە بۆرینەی هەژاردا بەم شێوەیە پێناسەی كراوە. مۆزیك: كونی كێر، زاروی ژن لە مێردی تر، پارگویل، پارێن و بە مانا فارسییەكەی سوراخ زكر ـ بچە زن از شوهر دیگر، گوسالە دوسالە هاتووە" بڕوانە [هەژار، 819: 1388] .                                                                                گەرچی ووشەكان بەرامبەر ووشەی (مۆزیك) كەمێك لە كلتوری نوسینی كوردیدا سەختە، بەڵام لێرەدا ڕاستیەكی زانستیە و پێویستە ئەوهەڵە زانستیە ئەبێت دیاری بكرێت. پرسیار لێرەدا ئەوەیە بۆچی ئەم زاراوەیە هەڵەیە؟ دیارترین هۆكارەكان ئەمانەن:

یەكەم: لە یاساكانی زماندا نابێت ووشەیەك یان ناوێك ( بۆ دوو شت، كەرەستە، ناو...هتد) بەكاربێت، بە نموونە:  ناكرێت بە ئامێری ڤایۆلین و پیانۆ لە هەمان كاتدا یەك ناویان هەبێت پێیان بگوترێت: ئامێری پیانۆ).

دووەم: بە هۆكاری ئەوەی ئەم فەرهەنگە دیاترین فەرهەنگی زمانەوانی كوردییە، ئەگەر فەرهەنگێكی تر لە ئێستا و ئایندەدا بنووسرێت و سەیری كۆتا لاپەڕەی بكەیت، لە لیستی سەرچاوەكاندا یەكەم سەرچاوە ناوی ئەم سەرچاوە بەرچاو دەكەوێت. 

هۆكاری سێیەم: ئەم فەرهەنگە لە چاپی یەكەم تا پێنجەمی 21000 ی دانەی لێ‌ چاپ كراوە. كەواتە ئەم ووشەیە لە زمانی كوردی و ئەم فەرهەنگەدا مانایەكی دیكەی هەیە، بۆیە بە بڕوای من بەكارهێنانی هەڵەیە، دواتر گرفتی دیكەی هەیە لە ڕووی كەلتوری كوردییەوە تاڕادەیەك (ئابروبەرانەیە) ئەگەر بە موزیك بڵین: مۆزیك ( چونكە ئەو مانایانەی كە لەسەرەوە ئەدات بەدەستەوە كە ئاماژەم پێدا. چونكە كاتێك واتاكەی لەگەڵ موزیكدا لێكی دەدەیتەوە، جێی كۆمێدیایەكی پڕ تراژیدیایە، كە چۆن چەند وەختە ئەكادیمییەكان ئەم زاراوەیە بەكاردەهێنن، بێ ئاگان لەوەی كە لە نێو زمانەكەی خۆیاندا واتایەكی دیكەی هەیە.  بە هۆكاری ئەوەی لەم ساتە وەختەدا هیچ  زاراوەیەكی گونجاو لە زمانی كوردیدا نییە،  لێرەدا وەك ئیتنۆموزیكۆلۆجیستێك پێشنیاردەكەم، ووشەی مۆزیك بە تەواوەتی لە فەرهەنگی ئاواز و گۆرانی كوردی بسڕێتەوە و لە جیاتی ووشەكانی (مۆزیقە، مۆسیقا، مۆزیك) زاراوە ڕەسەنەكە (موسیك، موزك یان موزیكا) بەكاربهینرێت، چونكە تا ڕادەیەكی زۆر بێ گرفت ترە و  لە جیهاندا ناسراوە و بەكاردەهێنرێت. بە بڕوای من ئیدی پێویست بەوە ناكات، بە بیرێكی ناسیونالستییەوە، ووشەیەكی ووشەی پڕ گرفت  و كێشە، بەرامبەر چەمكی (موزیكا) بە هەڵە بۆ كلتوری ئاواز و گۆرانی كوردی دابتاشرێت و جێی ئەو زاراوەیە بگرێتەوە. 

بڕوانە سەرچاوە:
1.مشیری چنگیز، شانزدە مقالە "موسقی چیست؟"، چاپخانە: سینا، خرداد 1335 ه. 
2.هەژار، عەبدولڕەحمان شەرەفكەندی، هەنبانە بۆرینە، چاپ: اول و ششم، چاپخانە انشارات سروشت، سال: 1369- 1388 ه، ل 819.
3.حەمە، توانا، توێژینەوەی زانستی دەربارەی گۆرانی هەورامی لە هەورامانی لهۆندا، نامەی بەكالۆریوس، لە ساڵی 2015 پێشكەش بە بەشی موزیكی زانكۆی سلێمانی كراوە.
4.وێنەكە بەشی موزیكی سكوڵی هونەرەجوانەكانی سلێمانی. 



ئه‌م بابه‌ته 4136 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

AM:10:22:10/03/2016