ژیاننامەیەکی دیکەی <br>فرانتز کافکا

ژیاننامەیەکی دیکەی
فرانتز کافکا

ئیبراهیم ئه‌لعه‌ریس
له‌عه‌ره‌بییه‌وه‌: شوان ئه‌حمه‌د 

ره‌نگه‌ هیچ نووسه‌رێك له‌نووسه‌رانی سه‌ده‌ی بیسته‌م، به‌ڕاده‌ی نووسه‌ری چیكی- ئه‌ڵه‌مان زمان- فرانس كافكا، ژیاننامه‌ی له‌باره‌یه‌وه‌ نه‌نووسرابێت. ئه‌و مرۆڤه‌ی كه‌ تامرد كه‌س نه‌یده‌ناسی‌و به‌شی زۆری به‌رهه‌مه‌كانیشی دوای له‌دنیا ده‌رچوونی له‌ ساڵی 1924 بڵاوكرانه‌وه‌و رووناكیان بینی، له‌په‌نجا ساڵی ڕابردوودا، بۆته‌ شوێن بایه‌خی ڕه‌خنه‌گران ‌و مێژوونووسانی ئه‌ده‌ب. به‌جۆرێك (كتێبخانه‌ی كافكا) به‌سه‌دان كتێب‌ و هه‌زاران لێكۆڵینه‌وه‌ی تێدایه‌و له‌وه‌شدا كه‌مێكی كه‌می نووسه‌رانی سه‌ده‌ی بیسته‌می لێده‌رچێت، وه‌ك بێرتۆڵد برێخت ‌و تۆماس مان (بۆ رێكه‌وت ئه‌و دوانه‌ش ئه‌ڵه‌مانی زمانن)، كه‌س نییه‌ شانله‌شانی بدات.

به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ر هه‌ست ده‌كه‌یت، نووسین ده‌رباره‌ی خوێندنه‌وه‌ی سه‌رله‌نوێی كافكا كارێكی پێویسته‌‌و ناتوانین ده‌ست به‌رداری بین. پێویستییه‌كی له‌و جۆره‌ خوێنه‌ری كافكا هه‌رچی جارێك له‌خوێندنه‌وه‌ی تێكستی بێته‌وه‌، هه‌ستی پێده‌كات. ره‌نگه‌ هۆكاری سه‌ره‌كی ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌ بێت كه‌ ئه‌ده‌بێكی ئاڵۆز‌و پڕ ته‌لیسمی هه‌یه‌و خوێنه‌ران پێویستیان به‌كه‌سانێك ده‌بێت تا هه‌لومه‌رجی تایبه‌تی ئه‌ویان بۆ ڕۆشن بكاته‌وه‌، تێبگه‌ن كافكا چۆنچۆنی به‌رهه‌م گه‌لێكی وه‌ك (به‌دگۆڕان ‌و كۆشك‌ و شورای چینی) نووسیووه‌. بۆ رۆشنكردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ش، پێویست ده‌كات ژیانی ئه‌ومان له‌گه‌ڵ تێكسته‌ نووسراوه‌كاندا، له‌به‌رچاوبێت.

كافكا وابه‌سته‌ی خه‌مه‌ تایبه‌ته‌كانی خۆی بووه‌
ره‌نگه‌ بتوانین بڵێین له‌و بواره‌دا، كافكا حاڵه‌تێكی ناوازه‌یه‌. چونكه‌ له‌ئێستاو ڕابردووشدا به‌ده‌گمه‌ن له‌مێژووی ئه‌ده‌بدا هه‌ڵده‌كه‌وێت، ژیان‌ و ئازاری نووسه‌رێك، په‌یوه‌ست بێت به‌ڕه‌فتارو هه‌ڵسوكه‌وتی ئه‌و كاره‌كته‌رانه‌وه‌ كه‌ له‌تێكسته‌كانیدا ده‌یانخوڵقێنێت. ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌مه‌ وامان لێناكات بڵێین گریگۆری سامسا له‌ (به‌د گۆڕان)‌و كاف له‌ (ده‌عوا یان داوا)دا، جگه‌ له‌ كافكا خۆی كه‌سێكی دیكه‌ نین. به‌ڵكو ته‌نها وامان لێده‌كه‌ن بڵێین، ئه‌سته‌مه‌ بتوانین له‌ ئه‌نگێزه‌كانی گریگۆری سامسا‌و كاف حاڵی ببین، به‌بێ‌ قوڵبونه‌وه‌ له‌ ورده‌كاری ژیانی كافكا خۆیدا، به‌تایبه‌ت ئه‌و ئان ‌و ساتانه‌ی ئه‌م یان ئه‌و به‌رهه‌می تێدا نوسیووه‌.

لێره‌وه‌ بێ‌ هیچ كورتكردنه‌وه‌یه‌ك ده‌توانین بڵێین كافكا له‌هه‌ر نووسه‌رێكی دیكه‌ی جیهان زیاتر، وابه‌سته‌ی خودو خه‌مه‌ تایبه‌تییه‌كانی خۆی بووه‌. هه‌رچه‌نده‌ له‌نووسیندا زیاتر سه‌روكاری له‌گه‌ڵ خودی خۆیدا هه‌بووه‌، وه‌لێ‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا توانایه‌كی بێ‌ هاوتای هه‌بووه‌ تا درك به‌ پێچ‌ و په‌ناكانی سه‌رده‌مه‌كه‌ی ‌و ئه‌و گۆڕانكارییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی ‌و مۆراڵی ‌و سیاسیانه‌ بكات كه‌ روویانداوه‌و ئه‌زموونی كردوون.

 ئه‌گه‌ر جه‌یمس جۆیس‌ و مارسیل پرۆست، له‌سه‌ر ئاستی فۆرم ‌و داڕشتن‌ و ستایل، رۆمانی مۆدێرنیان هێنابێته‌ ئاراو كاره‌كته‌ره‌كانیان (به‌مانا هایدیگه‌ریی‌ و بیرگسۆنییه‌كه‌ی بۆ زه‌مه‌ن هه‌ماهه‌نگیان له‌گه‌ڵ زه‌مه‌ندا كردبێت)، ئه‌وا كافكا- بێ‌ چه‌ند و چوون- توانی مۆدێرنه‌ له‌ئاستی بابه‌ت‌ و فه‌زای نووسینی ڕۆماندا چێ‌ بكات. كافكا یه‌كێك بوو له‌و قه‌ڵه‌مانه‌ی پێشبینی به‌ چه‌ندین دیارده‌ی وه‌ك: (په‌یوه‌ندی ده‌سه‌ڵات به‌تاكه‌ كه‌س‌ و هه‌ژموونی یاساو بیرۆكراسی ‌و ئازاری ‌وجودی ‌و ئه‌و ته‌ونه‌ گه‌وره‌یه‌ی مرۆڤ تێی كه‌وتووه‌، كردبوو له‌سه‌رده‌م ‌و ڕۆژگارێكدا ئامێرو پله‌به‌ندی وه‌زیفی‌ و ملكه‌چكردنی  خۆبه‌خۆی مرۆڤ، بۆ هێزگه‌لێك كه‌ راوی ده‌نێت. بێ‌ ئه‌وه‌ی بزانێ‌ بۆچی‌ و له‌ پێناوی چیدا وای پێده‌كرێت). 

وه‌ك ئه‌وه‌ی بوونه‌وه‌رێكی ئه‌بستراكت بێت. به‌جۆرێك له‌جۆره‌كان كافكا به‌شێوازی خۆی (په‌یامبه‌رێك) بوو. بۆیه‌ ته‌واوی نووسینه‌كانی ته‌رخان بوو بۆ گوزارشت كردن له‌پێشبینیه‌ تراژیدی‌ و ناهه‌مواره‌كانی، بۆ داهاتووی مرۆڤایه‌تی. 

ئه‌مڕۆ هێنده‌ به‌سه‌ هه‌ركتێبێك له‌كتێبه‌كانی بخوێنینه‌وه‌ (كه‌ به‌ ژماره‌ زۆرنین، چونكه‌ به‌داخه‌وه‌ كافكا زۆر نه‌ژیا!)، تابزانین چۆن ئه‌و هه‌ر له‌زووه‌وه‌ باسی له‌و دیاردانه‌كردووه‌ كه‌ له‌نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی بیسته‌مدا به‌زه‌قی ده‌رده‌كه‌ون ‌و ژیان ده‌خه‌نه‌ ژێر ڕكێفی خۆیانه‌وه‌. ئێمه‌ كه‌ هه‌موو جارێك پێویستمان به‌خوێندنه‌وه‌ی ژیاننامه‌ی نوێی كافكا ده‌بێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ تا به‌و هه‌لومه‌رج‌ و بارودۆخه‌ ئاشنابین كه‌ ئه‌و گه‌نجه‌ داخراو‌ و ده‌رده‌دارو غه‌مگین‌ و پێشبینی كه‌ره‌، وا لێده‌كه‌ن هه‌موو ئه‌وانه‌ بكاته‌ توێشووی نووسینه‌كانی، ئه‌و نووسینانه‌ی هه‌موو مه‌رجێكی نووسینی مه‌زنیان تێدایه‌.

كافكا له‌به‌ر رۆشنایی ژیانی كاره‌كته‌ره‌كانیدا 
یه‌كه‌م مه‌رجیشی ئه‌گه‌رچی باس له‌تراژیدیای مرۆڤ ده‌كات، وه‌لێ‌ به‌دووره‌ له‌هه‌موو مژده‌و په‌یامێك‌و ئه‌ده‌بی ئه‌و هه‌رگیز، ملكه‌چی ده‌سه‌ڵاتی په‌یام ‌و ئایدیایه‌كی دیاریكراو نه‌بووه‌. ئه‌وه‌ش یه‌كێكی تره‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندی‌ و خه‌سڵه‌تی ئه‌ده‌بی ئه‌و.

ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیانه‌ی ئه‌ده‌بی كافكاو په‌یوه‌ندی كۆنكرێتی نێوان دنیابینیه‌ تایبه‌تییه‌كانی ‌و گوزارشتكردنی له‌و شتانه‌، له‌گه‌ڵ ڕه‌وتی ژیان‌ و په‌یوه‌ندی به‌ڕه‌فتارو هه‌ڵسوكه‌وتی كاره‌كته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانییه‌وه‌، شتگه‌لێكن هه‌رگیز به‌سه‌ر ژیاننامه‌ نووسانی كافكادا تێنه‌په‌ڕیوون، هه‌ر له‌ماكس بروده‌وه‌ تا مارت رۆبێرو.. هتد.. ئه‌وانه‌ هه‌موویان له‌سه‌ر ئه‌وشتانه‌ وه‌ستاون ‌و تیایدا قوڵبوونه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی به‌زه‌قی دیاره‌ ئه‌وه‌یه‌، زۆربه‌ی ئه‌و ژیاننامانه‌ی كافكا وه‌ها نووسراون، وه‌ك ئه‌وه‌ی نووسه‌ره‌كانیان وه‌ها ویستبێتیان به‌زۆرداره‌كی، كافكا له‌به‌ر ڕۆشنایی ژیانی تێكسته‌كانیدا بخوێننه‌وه‌و ڕه‌فتارو هه‌ڵسوكه‌وته‌كانی به‌ڕه‌فتارو هه‌ڵسوكه‌وتی كاره‌كته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانیه‌وه‌ ببه‌ستنه‌وه‌.
به‌و مانایه‌ی زۆربه‌ی زۆری ژیاننامه‌نووسه‌كانی كافكا، به‌رده‌وام سووربوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی له‌به‌ر ڕۆشنایی ژیانی كاره‌كته‌ره‌كانیدا، باس له‌ژیانی خۆی بكه‌ن. واته‌ كافكا لای ئه‌وان وه‌رگۆڕاوه‌ بۆ بوونه‌وه‌رێكی ئه‌بستراكتی خاڵی له‌ژیان‌ و دابڕاو له‌ ڕه‌وتی ژیانی ڕۆژانه‌. ئه‌وه‌ش ئه‌و وێنه‌یه‌یه‌ كه‌ زۆربه‌ی مێژوونووسانی ژیاننامه‌ی كافكا- كه‌ سه‌رله‌به‌ریان لایه‌نگری زایۆنیزمی سیاسین-، به‌وێنه‌ی كافكای جوله‌كه‌وه‌ گرێ‌ داوه‌. كافكایه‌ك دوای گۆمڕابوون تۆبه‌ ده‌كات ‌و هه‌ر له‌سه‌ره‌تاشه‌وه‌، یه‌كێك بووه‌ له‌وانه‌ی داوای دروستكردنی ده‌وڵه‌تی جوله‌كه‌ی كردووه‌.
جێی داخه‌ چه‌ند نووسه‌رێكی عه‌ره‌ب به‌م وێنه‌یه‌ی كافكاوه‌ چه‌لب بوون‌و له‌هه‌موو وشه‌و لاپه‌ڕه‌یه‌كی تێكسته‌كانیدا، بۆ سه‌لماندنی راستی ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ ده‌گه‌ڕێن. ئه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ش به‌ئاسانی ده‌سگیرده‌بێت ‌و هه‌ر به‌و سووك‌ و ساناییه‌ش ده‌كرێت ده‌ستمان به‌پێچه‌وانه‌كه‌شی ڕابگات! به‌مجۆره‌و به‌شێوه‌یه‌كی شێلگیرانه‌، كافكا بوو به‌و جوله‌كه‌ ده‌مارگیره‌ی پێویسته‌ بسووتێنرێت.

ئێمه‌ لێره‌دا نامانه‌وێت هه‌روا ده‌ست‌ و برد ئه‌و وێنه‌یه‌ ره‌تكه‌ینه‌وه‌و وه‌لای بنێین، به‌ڵام ته‌نها ده‌مانه‌وێت ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌ین كه‌ ژیانی كافكای نووسه‌ر، ناكرێت كورتبكرێته‌وه‌ بۆ هه‌ندێ‌ باس‌ و ده‌سته‌واژه‌ی ئایدیۆلۆژی‌ و سیاسی و به‌یه‌كجاری ئه‌وه‌ وه‌ك چه‌سپێك له‌به‌رهه‌مه‌كانی بدرێت.

ڕه‌نگه‌ ئه‌و ژیاننامه‌ی كه‌ ئه‌رنست پاوڵ نووسیویه‌تی، به‌ناوی (فرانس كافكا یان مۆته‌كه‌ی ئه‌قڵ)‌و چاپه‌ فه‌ره‌نسییه‌كه‌ی له‌خانه‌ی وه‌شانی (لوسوی) به‌قه‌باره‌ی 280 لاپه‌ڕه‌ی گه‌وره‌ ده‌رچووه‌، چاكترین به‌ڵگه‌یه‌ك بێت بۆ سه‌لماندنی راستی قسه‌كانمان.

هه‌رچه‌نده‌ ئه‌رنست پاوڵ لایه‌نگیری زایۆنیزمی پێوه‌ دیاره‌ (هه‌ر ئه‌وه‌ش وایلێكردووه‌ ژیاننامه‌یه‌كی نوێ‌ ده‌رباره‌ی تیودۆر هێرتزلی دامه‌زرێنه‌ری زایۆنیزم بنووسێت!)، به‌ڵام له‌ (مۆته‌كه‌ی ئه‌قڵدا) ده‌بینین به‌درێژایی به‌ش‌ و لاپه‌ڕه‌كانی كتێبه‌كه‌، هه‌موو هه‌وڵه‌كانی بۆ خستنه‌ڕووی ئه‌و په‌یوه‌ندی نزیك بوونه‌وه‌و دوركه‌وتنه‌وه‌ به‌رده‌وامه‌یه‌كه‌، نه‌ك هه‌ر له‌نێوان كافكاو زایۆنیزم، به‌ڵكو ته‌نانه‌ت له‌نێوان كافكاو جوله‌كایه‌تیشدا هه‌بوو.

دڵه‌ڕاوكێ‌ یان یه‌قین؟
ئه‌ڵبه‌ت شتێك نییه‌ كافكا له‌ڕه‌گ ‌و ڕیشه‌ جوله‌كه‌ییه‌كه‌ی داببڕێت، چونكه‌ ئه‌وه‌ به‌ڕوون‌و ڕه‌وانی له‌كاره‌كته‌رو هه‌ڵسوكه‌وتیدا هه‌روه‌ها له‌ڕه‌فتاری كاره‌كته‌ره‌كانیدا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌. هه‌رچی له‌ئه‌ده‌بی فرانس كافكادا هه‌یه‌، دواجار ده‌كرێت به‌(تێڕوانینی جوله‌كایه‌تی بۆ دنیا) ناودێری بكه‌ین كه‌ بریتییه‌ له‌: (چه‌مكی تێئاواره‌بوونی هه‌میشه‌یی ‌و گرێی گه‌مارودراوی ‌و دۆنكیشۆتیه‌تی‌و سه‌ردانه‌واندن‌و چه‌مانه‌وه‌ له‌به‌رده‌م گه‌رده‌لووله‌كاندا تا ئه‌وكاته‌ی تێپه‌ڕده‌بێت، له‌گه‌ڵ گرێی چه‌وساندنه‌وه‌و گرێی وێڵ بردن ‌و ده‌ربه‌ده‌ری به‌رده‌وام...).

به‌درێژایی مێژوو، هه‌موو ئه‌و گرێیانه‌ دروست بوون‌و بوونه‌ته‌ به‌شێك له‌دنیابینی جوله‌كه‌ بۆ جیهان. ئێمه‌ گه‌ربێت و له‌كاره‌كته‌ره‌كانی كافكا وردبینه‌وه‌و هه‌روه‌ها سه‌رنج له‌نامه‌و یاداشته‌كانی بده‌ین، به‌ئاسانی ده‌ستمان به‌ كاریگه‌ری زیق‌ و زۆپی ئه‌و گرێیانه‌ ده‌گات.

ده‌كرێت بڵێین كتێبه‌كه‌ی ئه‌رنست پاوڵ ده‌رباره‌ی كافكا، له‌بنه‌ڕه‌تدا له‌سه‌ر ئه‌و گرێ ‌‌و نوقسانیانه‌ چێ‌ بووه‌. ئه‌گه‌رچی پاوڵ ئه‌و گرێ و كه‌موكووڕیانه‌ گرێی ده‌داته‌وه‌ به‌ڕه‌هه‌ندی ناخود ئاگا، له‌كاره‌كته‌ری كافكادا. به‌ بۆچونی ئه‌رنست پاوڵ كافكا له‌ قوڵایی نه‌ستیدا، سه‌رومڕ جوله‌كه‌ بووه‌. به‌ڵام هاوكات خوا خوای بووه‌، له‌و حاڵه‌ته‌ نه‌جاتی بێت. ئاره‌زووی زۆری بۆ ده‌ربازبوون له‌و دۆخه‌ وه‌ك پاوڵ له‌كتێبه‌كه‌یدا باسی ده‌كات، به‌سێ‌ جۆر بووه‌:
1-حه‌زی زۆری كافكا- كه‌ هه‌ر له‌منداڵییه‌وه‌ له‌گه‌ڵیدا بووه‌- بۆ جیابوونه‌وه‌ له‌باوكی، ئاره‌زوویه‌ك كه‌ دواتر ده‌بێته‌ ڕق ‌و دوژمنایه‌تی ‌و پاساوی ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كافكا هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای ته‌مه‌نیه‌وه‌، رقی له‌هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێك بۆته‌وه‌.

2-هه‌ڵوێستی دژ به‌ جوله‌كایه‌تی ‌و ئه‌وه‌ش له‌و تیرو توانجانه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ئاراسته‌ی هاوپۆله‌كانی خوێندنگه‌ی كردووه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌یان كه‌ په‌رۆشی ئایینی یه‌هودی‌ و دوای ئه‌وه‌ش ئاقاری زایۆنیزم بوون. ئه‌ڵبه‌ت كافكا تا دواڕۆژه‌كانی ژیانی هه‌روامایه‌وه‌. هێنده‌ به‌سه‌ كه‌ نامه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی بۆ باوكی بخوێنینه‌وه‌، تا له‌بوونی ئه‌و دوو هه‌سته‌ قوڵه‌ له‌ناخیدا دڵنیابین: هه‌ستی دوژمنكارانه‌ به‌رامبه‌ر باوك‌ و هه‌ستی به‌ڕق‌ و بێزاریش له‌هاو ئایینه‌كانی.

3-دواجار هه‌ڵوێستی كافكا سه‌رده‌مه‌كه‌ی‌ و له‌مرۆڤ به‌گشتی. ئه‌و به‌هیچ كلۆجێك پیاوێكی كۆمه‌ڵایه‌تی نه‌بوو، هه‌رگیز نه‌شیتوانی به‌رامبه‌ر هیچ كه‌سێك ڕوخۆش ‌و ئاغربێت. ته‌نانه‌ت به‌رامبه‌ر به‌و كچانه‌شی په‌یوه‌ندی ئه‌ڤینداری له‌گه‌ڵیاندا هه‌بوو.

له‌م وێنه‌یه‌دا چی ده‌بینین؟
بێگومان وێنه‌ی پیاوێك ده‌بینین كه‌ مل نادات ‌و به‌گژ هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكدا ده‌چێته‌وه‌و دژی هه‌موو ئایدیۆلۆژیایه‌ كه‌، به‌ئایدیۆلۆژیای زایۆنیزمیشه‌وه‌. ئه‌وه‌تا ئه‌رنست پاوڵ پێمان ده‌ڵێت: (ئه‌و ئایدیۆلۆژیایه‌ هه‌رگیز نه‌یتوانی بۆ ماوه‌یه‌كی زۆر كاریگه‌ری له‌سه‌ردابنێ‌، ئه‌گه‌رچی زۆربه‌ی زۆری خزمان‌ و هاوڕێیانی باوه‌ڕیان پێی هه‌بوو.. ته‌نانه‌ت به‌هۆی ئه‌وه‌ی لاقرتێی ئایدیۆلۆژیای زایۆنیزمی ده‌كرد، چه‌ندین كه‌سی له‌ده‌ست داو چه‌ندین دۆست‌ و هاوڕێی لێی زویربوون).

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شداو ته‌نانه‌ت ئه‌م هه‌ڵوێسته‌شی هی ئه‌وه‌نییه‌ بڵێین، كافكا به‌درێژایی ته‌مه‌نی هه‌روا بووه‌و هه‌ر به‌و جۆره‌ ماوه‌ته‌وه‌. ئه‌و وه‌ك هونه‌رمه‌ندێك وه‌ك مرۆڤێكی ڕاسته‌قینه‌ش، به‌درێژایی ژیانی زیاتر پرسیاری وروژاندووه‌، نه‌ك له‌ سۆراخی ده‌سگیربونی وه‌ڵامدابووبێت. بۆیه‌ سه‌روه‌ختێك تاوتوێی نامه‌ دڵداریه‌كانی ‌و تێكسته‌ ئه‌ده‌بیه‌كانی ده‌كه‌ین، واقمان وڕده‌مێنێ‌ كه‌ چۆن هه‌مووجارێك گه‌شتبێته‌ یه‌قین‌ و دڵنیایی كشاوه‌ته‌وه‌ ده‌ست به‌رداری ئه‌وشته‌ بووه‌. له‌نێو ئه‌وانه‌شدا یه‌قینی به‌مانه‌وه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی زایۆنیزم ‌و له‌ده‌ره‌وه‌ی ڕه‌وتی ڕۆژانه‌ی باوه‌ڕداری یه‌هودیدا.

 ئه‌مه‌ ئه‌و شته‌یه‌ ئه‌رنست پاوڵ به‌دوورو درێژیی له‌ كتێبه‌كه‌یدا باسی ده‌كات‌و كافكا له‌و ته‌مه‌نه‌ كورته‌ی ژیانیدا وه‌ها وێنا ده‌كات، وه‌ك ئه‌وه‌ی هه‌میشه‌ له‌نێوان پرسیار و یه‌قین، یان له‌نێوان ئاره‌زویه‌كی شكست خواردو بۆ ئینتیما بۆ شتێك ‌و دواتریش خۆدزینه‌وه‌ له‌هه‌ر جۆره‌ ئینتیمایه‌ك، له‌بگره‌و به‌رده‌دا بووبێت. 

ئێمه‌ پێمانوایه‌ خوێندنه‌وه‌ی ڕۆمان ‌و چیرۆكه‌كانی كافكا به‌شێنه‌یی، له‌گه‌ڵ نامه‌و یاداشته‌كانیدا‌و له‌به‌ر ڕۆشنایی ئه‌م كتێبه‌ تازه‌یه‌ ده‌رباره‌ی ژیانی، به‌سه‌ بۆئه‌وه‌ی له‌هه‌ڵوێستی ئه‌وانه‌ دوورمانخاته‌وه‌ كه‌ هه‌میشه‌ ویستویانه‌ (ئیدی زایۆنیزم بووبن یان دژه‌ زایۆنیزم)، به‌رگی زایۆنیزم بكه‌ن به‌ به‌ری كافكادا. له‌به‌رامبه‌ردا وامان لێده‌كات نووسه‌رێكی نیگه‌رانی تێداببینین كه‌ ڕاستگۆیانه‌ گوزارشتی له‌ئێش‌ و ئازاره‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌م كردووه‌.
دواجار پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌: (لكاندنی كافكا به‌ یه‌هودیه‌ت ‌و زایۆنیزمه‌وه‌ به‌و چڕو پڕییه‌، له‌كوێوه‌ سه‌رچاوه‌ده‌گرێت؟).

سه‌رچاوه‌ی هه‌موو ئه‌وه‌ ماكس بروده‌ كه‌ كه‌سێكی زایۆنیسته‌و هه‌روه‌ها هاوڕێیی كافكایه‌و هه‌رئه‌ویشه‌ دوای مردنی، به‌رهه‌مه‌كانی بۆ بڵاوده‌كاته‌وه‌. برود سه‌روه‌ختێك ئه‌وروپا جێدێڵێت‌ و به‌ره‌و فه‌له‌ستین كۆچ ده‌كات ‌و له‌وێ‌ نیشته‌جێ ده‌بێت، هه‌ست ده‌كات پێویسته‌ دیارییه‌ك پێشكه‌ش به‌زایۆنیزم بكات و ئه‌ویش كافكاش ده‌كاته‌ ئه‌و دیارییه‌. به‌ڵام له‌سه‌ر سینیه‌ك وشه‌ی درۆ ئه‌و كاره‌ده‌كات ڕه‌نگه‌ ئه‌وه‌ش یه‌كێك بێت له‌تراژیدیا گه‌وره‌كانی كافكا.

ئه‌وێك كه‌ به‌هه‌موو ته‌مه‌نی له‌هه‌وڵی ئه‌وه‌دابوو، له‌باوكی به‌تایبه‌تی ‌و له‌ كه‌سوكاری به‌گشتی جیابێته‌وه‌، كه‌چی كه‌ مرد له‌پراگ له‌ گۆڕێكدا له‌نێوان دایك ‌و باوكیدا ناشتیان. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ ئه‌وێك كه‌ به‌درێژایی ژیانی به‌رامبه‌ر هه‌موو ئایدیۆلۆژیایه‌ك به‌دگومان ‌و دووره‌په‌رێزبوو، ماكس برود له‌گه‌ڵ خۆیدا بردی بۆ فه‌له‌ستین، تا به‌شێوه‌یه‌كی زۆر كاڵفامانه‌ بیكاته‌ زایۆنیزم.

به‌بۆچوونی ئێمه‌ كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌، كافكا له‌وشتانه‌ قوتاركه‌ین‌ و له‌و پێچ ‌و په‌نایانه‌ ده‌ری بێنین‌ و بیگه‌ڕێنینه‌وه‌ بۆ پێگه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ی خۆی. پێگه‌ی ڕاسته‌قینه‌ی وه‌ك ئه‌دیبێكی ئازادو تایبه‌ت كه‌ ئیشی  ته‌نها گوزارشت كردن بوو له‌ئێش‌ و ئازاری (مرۆڤ مرۆڤ به‌گشتی). ئیدی ئه‌و مرۆڤه‌ جوله‌كه‌ بێت، یان غه‌یره‌ جوله‌كه‌.

ئه‌م بابه‌ته 3055 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

PM:12:53:21/02/2016