شەتڕەنج<br>یاریەکی فیکری لەمێژینە

شەتڕەنج
یاریەکی فیکری لەمێژینە

خەڵک

زۆر وڵات و نەتەوە بانگەشەی ئەوە دەكەن، كە ئەوان یاری شەتڕەنجیان داهێناوە. بەڵام لە هەموو ئەو بۆچووانە زاڵتر، ئەوەیە كە دەڵێت شەتڕەنج بۆ یەكەمجار 600 ساڵ بەر لە زاین، لە وڵات هیندستان داهێنراوە، واتە هیندییەكان دایانهێناوە. بەڵام لەهەمان كاتدا یارییەكی تری هاوشێوەی شەتڕەنج لە وڵاتی چینیشدا هەبووە. 

دوای ئەوە یاریەكە لەرێگای بازرگانی و داگیركاریی نێوان وڵات و ئیبمراتۆریەتەكانی ئەوكاتەوە، بۆ رۆژهەڵات و رۆژئاوای هیندستان گوازراوەتەوە. لەوێوە گەیشتۆتە یابان و پاشانی بەرەو خۆرئاوای وڵاتەكە ڕۆیشتووە.

بە گوێرەی سەرچاوە مێژووییە فارسیەكان، شەتڕەنج لە سەردەمی شا "كسری ئانوشروان" لە وڵاتی فارسدا پەیدابووە، هاوكاتی دەركەوتنی كتێبی "كلیە و دمنە". هەرچەندە كتێبی "كارمانك" كە چیرۆكی شا "ئەردەشێر" دەگێڕێتەوە، تێیدا ئاماژە بە بوونی شەتڕەنج لەو سەردەمەدا دراوە.

نزیكەی دوو سەدە دوای كتێبی "كارمانك" كتێبی "شەتڕەنجاماك" نوسرا، تێیدا چۆنیەتی دەركەوتنی یاری شەتڕەنج لە سەردەمی "كیسری ئانوشروان"دا دەكات، كە لە هیندستانەوە هێنرابووە ئەم وڵاتە. ئەوكات بوو كە چەند دەسكارییەكی جوڵەی "فیل" لەنێو یاریەكەدا كرا، بەجۆرێك بتوانێت بە هەر هەشت خانەی چواردەوری خۆیدا بجوڵێ. پاشان جوڵەكانی بۆ ئەمەی ئێستا كەمكرایەوە.

رای جیاواز هەیە لەبارەی هاتنی یاری شەتڕەنج بۆ نێو وڵاتە ئیسلامیەكان. دەگوترێت لەكاتی فەتحكردنی وڵاتی فارس لە نێوان ساڵانی 638-651ز لەلایەن سوپای موسوڵمانەكانەوە، ئەم یاریەش پەڕیوەتەوە بۆ نێو جیهانی ئیسلامی، بەتایبەت كە لەلایەن ئیمام و زاناكانی ئەوكاتیشەوە دژایەتی نەكراوە و تەحریم نەكراوە.

كاتێك ئەم یاریە لەنێو موسوڵمانەكاندا دەركەوت، خەلیفەی موسوڵمانان "عومەری كوڕی خەتتاب" پرسیاری لەبارەی یاریەكەوە كرد. دوای ئەوەی بۆیان شیكردەوە، كە ئەمە یاری هونەر و پلانی جەنگیە، گوتی كە هیچ كارێكی هەڵەی تێدا نیە. بۆیەش زۆرجار عومەر بەلای خەڵكانێكدا تێپەڕ دەبوو، كە بەیاری شەتڕەنجەوە خەریك بوون، بەڵام رێگری لێ نەكردوون.

بەهۆی ئەوەی یاریە كە حەرام نەكرابوو، لەنێو موسوڵمانەكاندا شەتڕەنجزانی زۆر لێهاتوو هەڵكەوتن. لەوانە "ئەبو هوڕەیڕە"ی هاوەڵی پێغەمبەر و "سەعیدی كوڕی جەبیر" كە لە تابعینەكان بوو. بەهەمان شێوە "ئیمامی شافعی" یاری شەتڕەنجی كردووە و بە حەرامی نەزانیوە، بەڵام چەند مەرجێكی بۆ یاریكەرەكانی داناوە، وەك: گرەوی لەسەر نەكرێت، لەكاتی نوێژەكاندا نەكرێت و رێگر نەبێت لە خواپەرستی، لە شوێنە گشتیەكاندا نەكرێت، داشەكانی شەتڕەنج شێوەیان ئاسایی بێت و لەسەر شێوەی مرۆڤ و ئاژەڵ دانەتاشرابن.

بەڵام لەنێو ئیمامە موسوڵمانەكاندا "عەلی كوڕی ئەبی تاڵب" هەڵوێستی توندی هەبوو بەرامبەر بە شەتڕەنج. پێیوابوو كە داشەكانی ئەم یارییە لەسەر شێوەی بت و كۆتەڵەكان داتاشراون، كە ئیسلام نەهی لێكردوون. بۆیە ئەو ترسی هەبوو لەوەی، كە ئەو خەڵكەی تازە بووە بە موسوڵمان، بەهۆی داشە شێوە بتەكانی نێو یاریەكەوە، سۆز و هەستیان بۆ بتەكانیان و سەردەمی بتپەرستی بجوڵێت. دوای ئەویش ئیمامە شیعەكان هەمان هەڵوێستیان نواندووە. 

لەدوای خەلیفە راشدینەكانیشەوە شەتڕەنج لەلایەن خەلیفەكانی ئەمەوی و عەباسیەوە پێشوازی لێكراوە، بەجۆرێك لەكاتی خەلافەتی ئیسلامیدا گرنگی زۆر بەو یاریە دەدرا و چەندین كتێبی لەبارەوە نووسرا.

یەكەم كەس كە كتێبی لەبارەی شەتڕەنجەوە نوسی "ئەبو عەباس ئەلعادلی" بوو، پاشان "رازی ئەلشەتڕەنجی" و "عومەر بن ئەلمارودی" و "ئەبوبەكر ئەلسوڵی"یش كتێبیان لەبارەوە نووسی.

لە سنوری خەلافەتی ئیسلامیدا، شەتڕەنج گەیشتە وڵاتی یەمەن و ئەندەلوس (ئیسپانیای ئێستا). دوای چەند گۆڕانكاریەییەكیش كە بەسەر یاریەكەدا هێنرا، لە رێگای ئەندەلوسەوە گەیشت بە ئەوروپا. دوای ئەم مێژووە شەتڕەنج بە ئەوروپا و روسیادا بڵاوبوویەوە، هەرچەندە كڵێسا زۆر دژایەتی شەتڕەنجی كرد، بەڵام دوای سەرهەڵدانی چاخی رۆشنگەریی لە ئەوروپا، شەتڕەنج بوو بە یارییەكی جەماوەری بەربڵاو لە ئەوروپادا، بەڵام لە رووی یاسا و رێساكانیەوە جیاواز بوو لە شەتڕەنجەكەی وڵاتانی ئیسلامی.

بەهەمان شێوە لە روسیاشدا یاریەكە بڵاوبوویەوە. دەگوترێت "ئیڤان"ـی قەیسەری روسی زۆر هۆگری ئەم یارییە بوو و بەردەوام پێیەوە خەریك بوو، تەنانەت كە مردیش، بەسەر یاری شەتڕەنجەوە گیانی دەرچوو. 

هەروەها "تەیمور لەنگ"ـی ئیمبراتۆری مەغۆلیش لە یاری شەتڕەنجدا زۆر لێهاتوو بوو.

ئه‌م بابه‌ته 4106 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

PM:02:05:03/02/2016