دارستانی ونبوو<br>ڕافائیل ئەلبێرتی

دارستانی ونبوو
ڕافائیل ئەلبێرتی

خە:ل
کتێبی یاداشتەکانی ڕافائیل ئەلبێرتی- شاعیری گەورەی ئیسپانیا، لە وەرگێڕانی بورهان عەتارە و  ناوەندی غەزەلنووس چاپ و بڵاوی دەکاتەوە. لە خوارەوە بۆ ناساندنی کتێب و نووسەرەکەی، پێشەکییەکەی بڵاو دەکەیەنەوە. 

بیرەوەریم لەگەڵ ئەدەبی بیرەوەریدا
سامی هادی

لە چەند ساڵی ڕابوردوودا، یەكێك لە خولیاكانم هەمیشە بەدواداچوون و گەڕان و خوێندنەوەی كتێبی بیرەوەری بووە، ئەو بیرەوەرییانەی كە لە لایەن كۆمەڵێك نووسەر و بیرمەند و ئەدیب و شاعیری گەورەوه‌ نووسراونەتەوە.
بە داخەوە، لە ئەدەبیاتی ئێمەدا ئەدەبی بیرەوەری یاخود یاداشت، گەشتی ژیان... هتد، مێژوویەكی دوورودرێژی نییە و بە بایەخیشەوە مامەڵەی لەگەڵدا نەكراوە. ئەوەی بڵاویش كراوەتەوە، بەپێی ئەو ڕێباز و ڕێسایانە نییە، كە گرنگی و بایەخی ئەو جۆرە ئەدەبیاتانەی تیادا تۆمار كرابێت، چونكە "ئۆتۆبیۆگرافی و بیۆگرافی بە پلەی یەكەم دوو فۆرمی ئەدەبی و كولتووریی ڕۆژئاوایین و زیاتر لەناو ئەدەبیات و شارستانێتیی ڕۆژئاوادا سەریان هەڵداوە، بایەخیان پێدراوە و گەشەیان سەندووە تا گەیشتووه‌تە ئاستی جۆرێكی ئەدەبیی سەربەخۆ. بەڵام ئۆتۆبیۆگرافی لەناو كولتووری ڕۆژهەڵاتدا و لە ڕوانگەی ئایینی ئیسلامه‌وه‌ وەك دیاردەیەكی ناپەسەند سەیری كراوە. بۆ یەكەمین جار بڵاوبوونەوەی لە ڕۆژئاوا، وردەوردە لەگەڵ "سەردەمی بووژانەوە-Rennaissance" و پاشان بەتایبەتی لە نیوەی دووەمی سەدەی هەژدەیەمدا (لەو سەردەمەی بە "سەردەمی ڕۆشنگەری" ناسراوە، بە ڕوونی دەركەوتووە و گەشەی كردووە). لێرەوە یەكەمین ئۆتۆبیۆگرافی "دانپیانانەكان-Les Confessions"ی ژان ژاك ڕووسۆ (Jean Jacques Rousseau)یه‌، كە بە دوو بەرگ بڵاو بووەوە، بەرگی یەكەم له‌ ساڵی 1782 و بەرگی دووەم ساڵی 1789دا" .

دیارە ئەم پێناسەیە، وەك میتۆد، ئاست و ئاڕاستەكانی ئێجگار گرنگن، چونكە سەرەتای ئەو دەروازەیەن، هەم بەرچاوڕوونی و هەم بە زانستی تەماشاكردنی، ئەدەبیاتی بیرەوەریمان بۆ پێناسە و بۆ ڕوون دەكاتەوە. بەهەرحاڵ، ماوەی چەند ساڵێكە پێمان وایە كاری وەرگێڕان و بەدواداچوون بۆ ئەو كتێبانەی ڕاستەوخۆ دەچنە چوارچێوەی میتۆدی ئۆتۆبیۆگرافی و بیۆگرافی، دیارە كە بە شێوەی جیاجیا، ئەو سەرچاوانەمان لە ڕێگه‌ی زمانە بیانییەكان دەست كەوتبێت، هەوڵمان داوە لە كاتوساتی جیاوازدا كاری وەرگێڕانیان بۆ بكەین و ئامادەیان بكەین بۆ چاپ. پێشەنگی ئەم كاری وەرگێڕانانەش هاوڕێی خۆشەویستم، هونەرمەند و نووسەر و وەرگێڕ، پێشڕەو حسێن بووە، كاتێك پێشنیازی ئەم پرۆژەیەم بۆ كرد، ئەویش بە حەز و خولیایەكی پڕ لە خۆشەویستی پرۆژەكەی قبوڵ كردووە، سەرەڕای سەرقاڵبوونیشی بە كارە هونەری و ئیدارییەكانی، دەستپێكی ئەم داهێنانە مەزنەش بیرەوەرییەكانی نووسەری گەورە گابرێل گارسیا ماركیز بوو، دوابەدوای ئەمیش بیرەوەرییەكانی شاعیری گەورەی چیللی، پابلۆ نیرۆدا بوو، لەگەڵ دەفتەری ڕۆژانە نووسینەكانی ئەلبێر كامۆ، هەروەها نامە و گەشتەكانی سوهراب سپێهری كە لەگەڵ سۆران نەقشبەندی بە هاوبەشی وەریان گێڕاوە، بە دڵنیاییەوە تا ئەم پرۆژەیە بەردەوام بێت، كاری پڕ داهێنانی تریشی لە بواری ئەدەبی ئۆتۆبیۆگرافی بەدوادا دێت.

هەر بۆ بەگرنگزانینی ئەم جۆرە ئەدەبیاتە، بە پێویستی دەزانم لە دەروازەی پێناسەیەكی ئێجگار زانستییه‌وه‌ ئاماژه بۆ‌ ئەم چەمكە گرنگە بكه‌م، كە فیلیپ لۆژون، پسپۆڕی ئەدەبی ئۆتۆبیۆگرافی بۆمانی پێناسە دەكات، بەم شێوەیەی خوارەوە:
(گێڕانەوەی ڕابوردوو بە پەخشان لە لایەن كەسێكی هەقیقی لەبارەی بوونی خۆی، بەتایبەتی ژیانی تاكەكەسی، یان وردتر، مێژووی كەسایەتیی خۆی بگێڕێتەوە).

ئەم پێناسەیە چوار بوار یان ڕەگەز ڕەپێش دەكا، كە پەیوەندییان بە چوار جۆری دیاریكراوەوە هەیە:
1- فۆرمی شێواز "یان زمان" كه‌ پەیوەندیی بە بوارەكانی زمان و پەخشانەوە هەیە.
2- بابەت: ژیانی زاتی، مێژووی كەسایەتییەك.
3- ئەو بارەی دانەر (یان نووسەر) تیایەتی: ناسنامەی دانەر (نووسەر) "كە دەمانگێڕێتەوە بۆ كەسە هەقیقییەكە" و ئەو كەسەی دەیگێڕێتەوە.
4- هەڵكەوتی گێڕەڕەوە: ئەمەش پەیوەندیی بە گێڕەرەوە و كەسایەتیی سەرەكی و ڕوانگەی گێڕانەوە بۆ ڕابوردووەوە هەیە .
خاڵێكی تریش كه‌ بە گرنگی دەزانین لێرەدا ئاماژەی پێبدەین، خەمی وەرگێڕانی ئەدەبیاتی یاداشت و بیرەوەرییە، چەندین وەرگێڕ و شاعیر و نووسەری تریش شوێنپەنجەیان لەم داهێنانەدا دیارە، ئەمانیش بەپێی سەلیقە و توانای خۆیان لە چەندین زمانی جیاجیاوە ئەم شاكارانەیان وەرگێڕاوەتە سەر زمانی كوردی.

پرۆژەی ئەم جارەشمان وەرگێڕانی بیرەوەرییەكانی شاعیر، هونەرمەند، وەرگێڕ و شانۆكار، ڕافائیل ئەلبێرتییە كە ژنە وەرگێڕی بەتوانا (باهرە محەمەد) ڕاستەوخۆ لە زمانی ئیسپانییەوە كردوویەتی بە عەرەبی، ساڵی 1992 لە دەزگای دار المأمون، بە تەكنیكێكی خراپ، چاپ و بڵاو كراوەتەوە، هەر لەو ساڵەشدا وەرگێڕی عەرەبی پاداشتی باشترین وەرگێڕانی ساڵی لەسەر ئەم كتێبە پێبەخشراوە.

هەر بۆ ئەم پرۆژە و بەكوردیكردنی یاداشتەكانی ڕافائیل ئەلبێرتی، لەگەڵ مامۆستایان عەبدولڵا تاهیر بەرزنجی و د. نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد نیازی خۆمان ئاشكرا كرد، كە دەمانەوێت ئەم كتێبە گرنگەی ئەلبێرتی بكرێت بە كوردی. ئەوانیش خۆشحاڵیی خۆیان ده‌ربڕی و هانی پرۆژەكەیان دا. ئەوە بوو د. نەوزاد سەرچاوەكەی بە زمانی عەرەبی دابین كرد. ئینجا بۆ ئەم مەبەستە، لە هەژدەهەمین فێستیڤاڵی گەلاوێژدا قسەمان لەگەڵ مامۆستا بورهان عەتار كرد، كە عەرەبیزانه‌ و پێشینەیەكی باشیشی لە كاری وەرگێڕان لە زمانی عەرەبیدا هەیە، چ بە كتێب یان لێكۆڵینەوە و وتار.

لە كۆتایی ساڵی 2014 كاری وەرگێڕانی بیرەوەرییەكانی ڕافائیل ئەلبێرتی چووە بواری جێبەجێكردنەوە. هەموو دووشەممەیەك چاوەڕوان بووم دوو بەشی ئەم كتێبە بكرێت بە كوردی و هەرواش بوو- ئەم كارە كەمتر لە ساڵێكی خایاند. ماوەیەکی تر بیرەوەرییەكانی ڕافائیل ئەلبێرتی بە ناوی "دارستانی ونبوو" دەکەوێتە بەردەستی ئێوەی خۆشەویست، کە ناوەندی غەزەلنووس، چاپ و بڵاوی دەکاتەوە.
خوێندنەوەی بیرەوەرییەكانی ڕافائیل ئەلبێرتی گەڕانێكی مێژووییە بەنێو زەمەنی ڕابوردوو و داهاتووی ئەدەب و هونەری ئیسپانیا بەگشتی و ئەزموونی گەڕان و تاراوگەی جیهانیش بەتایبەتی.

ڕافائیل ئەلبێرتی لەم وێستگەیەدا مێژووی یەك سەدەی هونەر، ئەدەب، فیكر، ئایدیۆلۆژیا، ململانێی چینایەتی و ئاست و ئاڕاستە سیاسییەكانمان بۆ ڕۆشن دەكاتەوە.

چونكە خۆی خاوەن بیروباوەڕێكی چەپی پێشكەوتنخوازانە بووە، هەمیشەیش بەگژ چەوساندنەوە و پێشێلكردنی بەها مرۆییەكاندا چووه‌تەوە، شەڕی ناوخۆی ئیسپانیا ئەو بوركانە پڕئازارە بوو كە سەدان نووسەر و داهێنەر و هونەرمەندی گەورەی ئیسپانیای ناچار كرد بیر لە ئاوارەیی و تاراوگە بكەنەوە. هەڵبەتە ئەمەیش دەرئەنجامی هەڵوێست و بەگرنگ‌سەیركردنی بەها مرۆیی و ئازادییەكانی تاك و مەسەلە دیموكراسییەكان بووە، كە نەیانویستووە لە سایەی ڕژێمە دیكتاتۆر و خوێنڕێژەكاندا درێژە بە مانەوەیان بدەن. بۆیە تاراوگە بووه‌تە نیشتمانی دووەم‌، هەر لەوێشەوە درێژەیان بە داهێنان و بەرهەمە ئەدەبی و شیعری و شانۆیی و كارە هونەرییەكانی خۆیان داوە.

ڕافائیل، خۆی و خێزانەكەی، چەندین وێستگەی جیاجیای ژیانیان لە تاراوگە هەیە. هەر لە پاریسەوە بۆ ئیتالیا، مۆسكۆ، ئەمه‌ریكا و ئەرجەنتین. ئەم مێژووەش نزیكەی 39 ساڵی ڕەبەقی خایاندووە، كە ڕافائیل بە قەڵەمی داهێنان و بیركردنەوەی خۆی، هەمیشە بە دەنگێكی بڵند، گۆرانیی بۆ مرۆڤ و ئازادی و سەرجەم چەوساوەكانی جیهان و گەلی ستەمدیدەی ئیسپانیا چڕیوە. زۆر بوون ئەوانەی بوونە قوربانیی ئەم ڕژێمە دیكتاتۆرەی ئیسپانیا، لە پێش هەموانەوە، شاعیری گەورە لۆركا، كە دیكتاتۆرەكان لە كەشێكی دژوار و شاراوەدا كۆتاییان بە ژیانی هێناوە. ئەمەش بوو بە مایەی كەسەرێكی گەورە لای ڕافائیل و سەرجەم هاوڕێ ئەدیب و هونەرمەندەكانیان، چ لە ناوه‌وەی ئیسپانیا، چ ئەوانەی لە تاراوگە ژیاون و لە پێشەنگی هونەرمەندەكاندا سلڤادۆر دالی و پیكاسۆ بوون.

ئەمانیش، بەپێی سەرنج و بینینەكانی ڕافائیل بێت، لە پێشانگە هونەری و كارە هونەرییەكانیاندا، تاراوگەنشینی و دوورییان لە زێدی خۆیان، ئیسپانیا، ڕەنگی داوەتەوە. دیارە گۆرنیكاكەی پیكاسۆ سەردەستی ئەو بەشدارییەیه‌ بەو كارە هونەرییە گەورەیە، بۆیە هاوڕێیەتی لای ڕافائیل، لە كۆی لاپەڕەكانی (دارستانی ونبوو)دا، پێگەیەكی ئێجگار فراوانی هەیە، ئەمانیش چ شاعیر یان ڕۆماننووس، یان شێوەكاری بێت. لە سەراپای جیهاندا پەیوەندی و هاوڕێیەتیی ئەدەبییان بەم شاعیرە گەورەیە هەبووە، وەك پول ئێلوار، ئاراگۆن، نووسەرانی سۆڤێت و یەكێتیی نووسەرانیان و پابلۆ نیرۆدا لە سەرجەم وێستگەکانی ژیانی ڕافائیلدا بوونی هەیە. جگە لە ناوی دەیان و سەدان كەڵەنووسەری گەورەی دیكەی جیهانی، كە بەش بە حاڵی خۆم ناویانم نەبیستووە و لەنێو تارمایی گەڵاكانی دارستانی ونبوودا دەردەكەون و ون دەبن و هێندێكیان، تراژیدیایانە، كۆچی دوایی دەكەن... بە شێوەیەكی گشتی، ئەم هەنگاوەی ڕافائیل دەچێتە ئەم چوارچێوەیەوه‌، بۆیە (لە سەدەی نۆزدەهەم كە ئۆتۆبیۆگرافیا پەیدا بوو، هەندێ نووسەر باوەڕیان وا بوو كە دەبێ مرۆڤ خۆی چیرۆكی ژیانی خۆی بنووسێتەوە، نەك كەسێكی دی بۆی بنووسێت، چونكە ئەو نووسەرە خۆی دەزانێت چی دەنووسێت، چۆن ‌وردەكاری و نهێنییەكانی ژیانی خۆی دادەڕێژێت.

لەم لایەنەدا، ڕافائیل زۆر ڕاستگۆیانە و بەپەرۆشانە مامەڵەیەكی ئەدەبی و ڕووناكبیریی لەگەڵدا كردووە، چونكە لە سەرجەم وێستگەكانی ژیانیدا، كە لە دارستانی ‌ونبوودا تۆماری كردووە، هەست دەكەیت بە ئاڕاستەیەكی دڵسۆزانە دەیەوێت هەڵوێست و ژیان و وردەكارییەكانی ئەو ڕووداوانەی ڕۆژانە و مانگانە لە ژیانی تاراوگەدا ڕووبەڕوویان بووه‌تەوە، بیانخاتە ناو چوارچێوەوه‌، به‌ فۆرمێكی وا، كه‌ حەز دەكەین تەواو نەبن و ڕووداوەكان هێشتا درێژەیان هەبێت، چ جای ئەو هەنگاوانەی گەڕانەوەن بۆ منداڵی و... مەرگی باوك و ئازیزانی... یان ئەو ڕووداوانەی لە هەنگاوە بەراییەكاندا ئێجگار ئازاریان داوە- وەها تۆماریان دەكات- خۆت تیایدا بەرجەستە دەبیت و وەك كارەكتەرێكی كاریگەریش خۆتی تێدا دەدۆزیتەوە.

بۆیە خوێندنەوەی (دارستانی ونبوو) خوێندنەوەی سەد ساڵی داهێنان و شیعر و هەڵوێست و ئینتیمایە بۆ نیشتمان و بەها نیشتمانییەكان، ئەو شتانەی دەچنە نێو چوارچێوەی بەها مرۆییه‌كان و ئازادی و ئازادیی تاك و دیموكراسییەت بەگشتی.

هیوادارم خوێنەری كورد، بەتایبەتی ئەدیبان و نووسەران و هونەرمەندان، كاتێك بیرەوەرییەكانی ڕافائیل ئەلبێرتی دەخوێننەوە، ببێتە سەرەتایه‌كی باشتر بۆ تۆماركردنی وێستگەكانی داهێنانیان، ئەمانیش چ لە بواری ئەدەبی بێت یاخود هونەری یان هەر بوارێكی تر، كە خزمەت بە بەهای مرۆیی و داهێنان بكات.

لە كۆتاییدا، دەستخۆشی لە مامۆستای وەرگێڕ بورهان عەتار دەكەین، كە بە پشوویەكی درێژ و هەنگاوهەنگاو دەستی بە وەرگێڕانی (دارستانی ونبوو) كرد. هەروەها هاوڕێیان سیامەند هادی و نەبەز محەمەد كۆمەڵێك سەرنج و تێبینیی گرنگیان لەسەر ئەم وەرگێڕانە داوە و ئەمانیش شایانی سوپاسن.

بۆیە دەمەوێت تەنیا بڵێم سەرباری هیلاكیم پێوەی، چۆن چێژم لێ بینی، ئێوەی خوێنەریش خۆمئاسا، چێژی لێ ببینن. هەروەها ببێتە مایەی جێهێشتنی چەندین پرسیاری گرنگ لەمەڕ هەڵوێست و داهێنان و بینینی سەرجەم بەها ئیستاتیكییەكانی ئەدەب و هونەر و چۆنیەتیی نووسینەوەی ئەدەبی بیرەوەری.


ئه‌م بابه‌ته 17580 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

AM:11:47:23/01/2016